وهابيت چگونه بوجود آمده و به چه نحو مورد استفاده و بهرهبردارى قرار گرفته و قرار مىگيرد نكتهء مهمى است ؛ وهابيت در ميان طايفهاى به وجود آمد كه بر مذهب احمد حنبل بودند و ابن تيميه خود را احياءكنندهء مذهب احمد بن حنبل مىدانست . محمد بن عبد الوهاب هم خود را مجدد مذهب ابن تيميه خواند . ولى بعيد نيست كه فلسفهء ظاهربين انگليسى موجب توجه به ابن تيميه شده باشد ؛ در اينصورت عجب نيست كه كسانىكه از راه فلسفهء ظاهربين انگليسى به ابن تيميه رسيدهاند ، دين را مهمل گذارند و به همان ظاهربينى اكتفا كنند . وقتى عالم جليلالقدر و اصولى و فقيه بزرگ عصر حاضر و مرجع تقليد مسلمين حضرت آية اللّه بروجردى رضوان اللّه تعالى عليه بعيد نمىداند كه عالم بزرگ ديگرى مثل محمد امين استرآبادى بر اثر وزش نسيمى از سوى غرب اخبارى بشود چه استبعاد دارد كه محمد بن عبد الوهاب به راهنمائى مستقيم كسانى كه مأموريتهاى سياسى داشتند و مثلا با آراء ديويد هيوم آشنا بودند به دنبال ابن تيميه رفته باشد بخصوص كه اين سنخ فكر در جاهاى ديگرى هم پيدا شد منته در بعضى موارد اصلا عنوان دين نداشت و گاهى به نام اصلاح و پاكسازى دين اظهار شد . اين جريان در كشور ما هم صورتهاى مختلف پيدا كرد و شايد هنوز هم بعضى صورتهاى آن منشاء اثر و شايع باشد . اگر مطلب را به اين صورت درنظر آوريم ديگر در مقابل ابن تيميه قرار نداريم و به بحثهاى انتزاعى هم نمىتوانيم مشغول شويم ؛ اصلا بحث در اثبات و نفى فلسفه هم محدود نمىماند ؛ بلكه مسأله بر سر تسلط و غلبهء ظاهربينى و نفى تفكر است . همهء انواع ظاهربينى حتى اگر مدعى دفاع از دين باشد ، به ديانت و تفكر زيان مىرساند . چنان كه گفته شد علاوه بر وهابيت كه در نجد و حجاز غلبه يافت ، در جاهاى ديگر هم ظاهرپرستى به صورتهاى مختلف شروع شد . در
يادنامه علامه طباطبائى ( فارسى ) — صفحة 39
مساهمون: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى
ص٣٩