معرفت تنزيه محض و تشبيه صرف را در مقام توحيد نوعى افراط و تفريط دانسته ، هريك از آندو طريق را نوعى انحراف از صراط مستقيم بهشمار آوردهاند . آنچه اين بزرگان در اين باب مورد تأكيد قرار مىدهند ، راهى است كه هم لوازم تشبيه صرف را در بر ندارد و هم از لوازم تنزيه محض بر كنار مىماند .
شيخ كبير « محى الدين عربى » رسالهاى تحت عنوان « الجلال و الجمال » « 1 » به رشته تحرير درآورده و در آن ، مسألهء صفات را به تفصيل مورد بررسى قرار داده است . اين عارف روشنضمير از كلام خداوند در اين باب استفاده كرده و آياتى را كه راجع به تشبيه يا تنزيهاند مورد استناد قرار داده است .
فيلسوف بزرگ اسلام صدر المتالهين شيرازى نيز از جمله كسانى است كه اين مسأله را به تفصيل مورد بحث قرار داده است .
نگارندهء اين سطور قصد ندارد اين مسأله را در اينجا بطور گسترده مورد بحث قرار دهد زيرا بررسى آنچه حكما و متكلمان در اين باب گفتهاند ، از حوصلهى اين مقال بيرون است ؛ آنچه باعث طرح اين مبحث در اينجا شده صرفا آشنائى با طرز تفكر فيلسوف ايرانى احمد حميد الدين كرمانى بوده است .
همانگونه كه گذشت اين فيلسوف از جمله كسانى است كه درمورد مسألهء صفات خداوند ، قائل به تنزيه محض بوده و به شدت از اين نظريه جانبدارى كرده است . از سبك سخن و اسلوب گفتار كرمانى مىتوان حدس زد كه وى در اين عقيده تنها نبوده و با بسيارى از حكماى اسماعيليه همآهنگ مىباشد .
ولى اين حقيقت را نيز نمىتوان ناديده گرفت كه در ميان
هامش
( 1 ) - اين رساله به انضمام شانزده رسالهى ديگر از محى الدين عربى در بيروت به چاپ رسيده است ولى نخستينبار در حيدرآباد دكن در كشور هندوستان چاپ شده است .