كسانى كه با كرمانى در اين مسأله همآهنگ هستند ، فيلسوفى را نمىتوان يافت كه به اندازهء وى در اثبات اين مسأله كوشش كرده باشد .
حكيم « ناصر خسرو » علوى يكى از كسانى است كه در وابسته بودن وى به فرقهء اسماعيليه نمىتوان ترديد روا داشت .
بررسى كتاب « زاد المسافرين » كه يكى از بهترين و جامعترين آثار اين فيلسوف بهشمار مىآيد ، به روشنى نشان مىدهد كه وى درمورد « تنزيه محض » با حميد الدين كرمانى موافق و همسليقه است . ناصر خسرو كه اين كتاب را در بيست و هفت « قول » تنظيم كرده ، « قول » چهاردهم آن را به مسألهء صانع عالم اختصاص داده است . وى در اين « قول » كه به منزلهء يك فصل بزرگ از اين كتاب است ، ده برهان جهت اثبات صانع اقامه كرده است ؛ با اينكه بسيارى از مسائل كوچك و كماهميت فلسفى را در اين كتاب مطرح ساخته ، هيچيك از اقوال آن را به مسألهء صفات خداوند اختصاص نداده است .
به اين ترتيب مىتوان گفت كه او درمورد مسألهء تنزيه و نفى صفات با فيلسوف كرمانى موافق و همآهنگ است . ولى نوع موضعگيرى اين دو فيلسوف درمورد اين مسأله به هيچوجه يكسان نمىباشد . همانگونه كه گذشت ، موضع فيلسوف كرمانى درمورد مسألهء نفى صفات به اندازهاى سخت و استوار است كه وى حتى اطلاق عنوان « وجود » را بر خداوند جايز نمىشمارد .
كرمانى اطلاق عنوان « ايس » « 1 » را نيز بر خداوند جايز ندانسته و مشرع دوم از سور دوم كتاب راحة العقل خود را به اين بحث اختصاص داده است .
هامش
( 1 ) - لغت « ايس » به معنى وجود و محقق ، كلمهاى است كه در مقابل لغت « ليس » به معنى نفى و نيستى به كار مىرود ، اين كلمه در آثار بزرگان حكما به كار گرفته شده و در نوشتههاى يعقوب كندى نخستين فيلسوف اسلامى نيز فراوان ديده مىشود .