بلكه اين انسان است كه خدائى را همانند خود در عالم ذهن و انديشهاش ابداع و اختراع كرده است . »
اين اشخاص عبارت معروف « خلق اللّه آدم على صورته » « 1 » را تحريف كرده ، آن را با مسلك خويش تطبيق دادهاند . اين جماعت مىگويند : اگر در اين جمله كلمه « آدم » به رفع و كلمهء « اللّه » به نصب خوانده شود ، معنى آن با واقعيت منطبق مىشود .
مقصود آنان از اين سخن انحرافآميز آن است كه آدم را به عنوان فاعل خالق ، و اللّه را بعنوان مفعول ، مخلوق انديشهء آدم بهشمار آورند . « 2 »
حقيقت امر اين است كه طرفداران طريقهء تفريطآميز تشبيه چنان در زندان وهم و دام تخيل خويش اسير شدهاند كه صدق سخن اين اشخاص دربارهء آنان به آسانى قابل پذيرش است .
به اين ترتيب بايد گفت : كسانى كه از طريق تفريطآميز تشبيه در راه توحيد گام برمىدارند ، هرگز به مقصود نخواهند رسيد ؛ زيرا هرچه در اين راه بيشتر پيش روند بت زيباى ساخته شده در انديشهى آنان بزرگتر خواهد شد . همانگونه كه طريق تفريطآميز « تشبيه » نيز سالك راه توحيد را به كعبهء مقصود نمىرساند ، « تنزيه محض » نيز كه راهى افراطگونه است ، باعث گمراهى شخص خواهد شد . زيرا همانگونه كه گذشت ، سلب همهى صفات از خداوند موجب محدوديت مىشود . از سوى ديگر اين مسأله نيز مسلم است كه آنچه محدود است به هيچوجه شايستهى پرستش نيست . بههمين جهت است كه بزرگان اهل
هامش
( 1 ) - بسيارى از بزرگان اهل معرفت اين جمله را بهعنوان يك حديث و يا كلام قدسى در آثار خود آورده و آن را سند سخن خويش قرار دادهاند .
( 2 ) - يكى از كسانى كه خداپرستان را به اين صورت مورد انتقاد قرار داده و خدا را مخلوق انديشهى انسان بهشمار آورده ، « فويرباخ » فيلسوف ماترياليست آلمانى است . نظريات او در نظر ماترياليستهاى پس از خود مطرود و مردود شده است .