گناه بسته بود پيمودن صراط مستقيم ضرورى مىشد و با ضرورت اطاعت و تحتم امتثال دستورات حق ، زمينهاى براى اعزام انبياء و ارسال كتابهاى آسمانى نمىبود بنابراين وجود شيطان كه شر قياسى است و زيانبار نسبى مىباشد در كل جهان خير است چه اينكه اصل جهنم نيز گرچه شر قياسى است و خسارتبار نسبى مىباشد ولى وجود آن در مجموعهء نظام هستى رحمت است . لذا در رديف ساير نعمتهاى الهى در سورهء مباركه الرحمن 175 بهعنوان يك نعمت مطرح است زيرا عذابهاى قياسى مشمول رحمت مطلق و ضلالتهاى نسبى مشمول هدايت عام و جامع مىباشند . با ديد رحمت مطلق است كه حكيم رضوان قده چنين فرمود :
موئى نجنبد از سرما جز به اختيار * آن اختيار هم به كف اختيار اوست
گر وعده دوزخ است و يا خلد غم مخور * بيرون نمىبرند تو را از ديار دوست
تبصره
باتوجه به معنى اضلال و تصور صحيح از اقسام آن و آگاهى كامل به مظاهر آن و عنايت به ضرورت آن در نظام آفرينش نسبت به محدودهء موجود متفكر مختار مانند انسان اشكالهائى كه در اصل وجود شيطان و سلطهء او بر انسان و مهلتى كه به او داد شد بر طرف مىشود و براى اطلاع كاملتر و تحقيق نهائى ( به شرح اصول كافى مرحوم صدر المتألهين « 1 » و تفسير ختم الميزان ج 8 ص 58 - 34 مراجعه شود ) و اجمال آن اينست كه شهرستانى صاحب كتاب ملل و نحلل ( ج 1 ص 16
هامش
( 1 ) - حديث ششم از احاديث باب مشيت و اراده - ص 394 و 395