براى هدايت و راهنمائى انسان است ( قرآن ) درمورد نفس چه مىفرمايد ؟ در قرآن دهها آيه دربارهء معرفت نفس و خصوصيات نفس و معرفى انفس مختلف از نفس اماره گرفته تا نفس ملهمه آمده است . افرادى هستند كه نفسشان « امارة به سوء » است و دائم براى بدى و رذالت و جنگ نقشه مىكشند ، قرآن دراينباره فرموده است :
« إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ »
.
نفس ديگر نفسى است كه در عين اينكه اقدام به بدى و شر مىكند هميشه در حال ملامت است :
« لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ »
. گناه مىكند اما درعينحال وجدان اوليه را از دست نداده است و مرتب تحت ملامت قرار مىگيرد .
البته گناه هم درجاتى دارد و گاهى اولياء هم خود را مذمت مىكنند كه چرا آنچنانكه بايد انجام ندادهاند .
نفس مطمئنه نفسى است كه مطمئن به آيات خداست و هيچ دلهرهاى ندارد ، مطالب برايش بقدرى روشن است كه مثل اينكه بهشت و جهنم را مىبيند . قرآن دربارهء چنين نفسى مىفرمايد :
« يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً »
. دراينحال ، نفس در افقى قرار گرفته كه نسبت به آيات و نعم خداوند مطمئن است و به راستى روح وسيع عقلانى پيدا كرده است .
قرآن دربارهء خصوصيات نفس و خاصيت دوبعدى آنكه همان خير و شر باشد مىپردازد :
« فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها » ،
و يا
« هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ »
. و يا از بعد روانكاوى و اينكه نفس حالت مثبت و منفى دارد ، هردو حالت را بيان مىكند ، حالت مثبت نفس همان خوف از خداست :
« وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى »
. تضرع در مقابل خداوند و خيفهء از او :
« وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ »
.