محال است از او ، ( مخلوقات ) كثير ( كه در عرض هم هستند ، بهطور مستقيم ) صادر شوند ، ( ولى صدور طولى موجودات كثير از او محال نيست ) خواه موجوداتى كه از او صادر مىشوند ( و در يك عرض هستند ) ، مجرد باشند ، مانند عقول عرضيه ، يا مادى باشند ، مانند انواع موجودات مادى ( زيرا نه انواع مجرد در عقول عرضى نسبت به يكديگر برترى دارند و نه افراد مادى نسبت به يكديگر ) براى اينكه از واحد ، فقط واحد ، صادر مىشود . ( الواحد لا يصدر عنه الا الواحد ) پس نخستين موجودى كه بدون واسطه از واجب متعال صادر مىشود ، عقل واحد ( كه نسبت به عقول و عوالم مجرد ديگر ، بسيطتر و وسيعتر است ) مىباشد كه با وجود واحد ظلّى ( و هستى رابط ) خود ، از وجود يگانهء واجب تعالى ( و واحد به وحدت حقه حقيقى ) حكايت مىكند . ( بايد دانست اساس اين بحث سنخيت است ) .
عدم تنافى بين قاعدهء الواحد و اختيار حضرت حقتعالى
قاعدهء الواحد ؛ يعنى الواحد لا يصدر عنه الا الواحد ، با قدرت و اختيار خداوند منافات ندارد ، چون اختيار هم عين قاعده و قانون است ، زيرا خداوند بنابر قاعدهء وجوب ذاتى خود ، قادر و مختار مطلق است ، لذا چون واجب الوجود بالذات است ، ذاتش از همه جهات ، واحد و بسيط است و از واحد فقط واحد صادر مىشود . اساس قاعدهء الواحد ، « لا تكرار فى التجلى » و « و ما امرنا الا واحده » است .
حكماى اسلام « 1 » موافق با مضامين اخبار با ادلهء عقلى اين قضيه را اثبات نمودهاند كه نظام آفرينش را عنايت ربانى به نظمى خاص خلق فرموده و ترتيب الاشرف فالاشرف در نظام طولى وجود را مقرر داشته است ( بلكه غير از اين ، ذاتا محال است و سر از نقص درمىآورد ) و افضل اشيا ، نور قاهر ؛ يعنى عقل نخست است كه عارفان از آن به حقيقت محمديه صلّى اللّه عليه و آله و وجود منبسط و . . . تعبير مىكنند .
هامش
( 1 ) . الهى قمشهاى ، حكمت الهى عام و خاص ، ص 293 - 294 .