اقسام سهگانهء وجود از منظر مشّائين و حكمت متعاليه
مشائين ، موجودات را به سه قسمت مبدع و مكوّن و مخترع تقسيم مىكنند و مبدعات را موجودى مىدانند كه نه مسبوق به مادّه است و نه مسبوق بهمدت ، مثل عوالم كلى عقول و هيولاى اولى و صورت نخستين .
و معتقدند : بارىتعالى توأما هيولا و صورت نخستين را ابداع فرمود : « الهيولى الاولى ، مبدعة و الصورة الاولى ، مبدعة ابدعهما البارى معا « 1 » » و مخترعات مسبوق به مادّهاند ، ولى مسبوق به زمان نيستند ، مثل خود زمان و فلك و فلكيات « 2 » و عكس آنكه مسبوق بهزمان ( حادث زمانى ) باشد ، نه مسبوق به مادّه ، در به دو نظر تحقق دارد ، ولى با دقت نظر ، در خارج ، واقعيت ندارد .
و مكوّنات ، موجوداتى هستند كه هم مسبوق به مادّهاند و هم مسبوق بهمدت ، مانند تمام حوادث مادى ، نظير سقوط فلان شىء كه هم در مدتى بوده است و زمانى بر آن گذشته است و قبل از آن زمان نبود و هم در حيطه مادّه و جسم بوده است ؛ چنانكه فلاسفه موجودات را به وجه ديگرى هم تقسيم كردهاند و آن اينكه فعل يا شيئى است كه از لاشىء است ، مثل اجسام كه از مادّه اولى است كه لاشىء ؛ يعنى قوّهء محض و استعداد خالص است ؛ يا شيئى است كه از شىء مىباشد و از آن ناشى مىشود ، مانند مركبات عنصرى كه از مادهاند و نفوس كه از عقول ناشى شدهاند و اظلال آنهايند و ماده هم در موجوديت نفوس دخالت دارد ؛ يا شيئى است كه چنين نيست كه از شىء ؛ يعنى مادّه باشد و منسوب به آن گردد ، مانند عقول . « 3 »
خلاصه اينكه ، موجود « يا من لا شىء - قوّة الشىء بما هى قوّة الشىء ليست بشىء - يا
هامش
( 1 ) . ابن سينا ، التعليقات ، ص 67 .
( 2 ) . شرح المنظومه ، ص 187 .
( 3 ) . همان .