درواقع صبح يك كلام فعلى و پديدهاى الهى است كه با زبان خود كه همان روشنايى آن است ، اعلام ما فى الضمير از هنر خداى خود مىكند كه همان كمالات حضرت فالق الاصباح است . صبح ، كلام خداست كه جمال خدا را آشكار مىنمايد .
على عليه السّلام هم با بيانى ديگر مىفرمايد : « يقول لمن اراد كونه « كن فيكون » لا بصوت يقرع و لا بنداء يسمع و انما كلامه سبحانه فعل منه انشأه و مثله لم يكن من قبل ذلك كائنا و لو كان قديما لكان الها ثانيا ؛ « 1 » به هرچه ارادهء هستى او كند ، مىفرمايد :
باش ، پس موجود مىشود . ( و اين سخن ) نه بهوسيله آوازى است كه ( در گوشها ) فرومىرود و نه بهسبب فريادى است كه شنيده شود ، و جز اين نيست كه كلام خداوند سبحان فعلى است از او كه آنرا ايجاد كرده است ، و مانند آن پيش از آن موجود نبود . ( بلكه نوپيدا ) است ، و اگر قديم بود ، هرآينه خداى دوم ( و واجب الوجود ) بود ( و اين محال است ) » .
اراده و كلام حضرت حق در قرآن و احاديث
اراده و كلام خداوند در قرآن و احاديث از صفات فعل شمرده شده است . علامه طباطبائى وعده داد درمورد آندو در آينده بحث كند ، ولى بنا به عللى به فراموشى سپرده شد . « 2 » وى در جاهاى ديگر درمورد كلام فعلى خداوند تحقيقى مستوفى ارائه داده است كه بحث شد .
و نيز درمورد اراده فعلى او ، در نهاية الحكمه مىفرمايد : ارادهاى كه به واجب تعالى نسبت داده شده است نيز از مقام فعل انتزاع شده است كه يا از خود فعلى است كه در خارج تحقق مىيابد كه آن بهترتيب عبارت از اراده ، ايجاب ، وجوب ، ايجاد و وجود است و يا از حصول علت تامه فعل است ، چنانكه فاعل تمام اسباب فعلى را
هامش
( 1 ) . صبحى صالح ، نهج البلاغه ، خطبه 186 و فيض الاسلام ، خطبه 228 .
( 2 ) . بداية الحكمه ، مرحله دوازدهم ، آخر فصل هشتم .