بلكه خفىّ اوست - « يا من دلّ على ذاته بذاته » - كه از آن تعبير به تكلم ذاتى مىشود كه علامه در تفسير آن فرمود : تفاصيل كمالات عين ذات خداوند ، پرده از روى هويت اجمالى او برمىدارند : « يكشف بتفاصيل صفاته التى هى عين ذاته المقدسة عن اجمال ذاته كالواجب تعالى فهو كلام يدل بذاته على ذاته و الإجمال فيه عين التفصيل » . « 1 »
اراده و كلام در شريعت
1 . آيهء
إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ،
بيانگر اين است كه موجودات ممكن ، كلام حقيقى خداى سبحان هستند كه آن در صورت امر و فرمان ، نسبت به نفس مخلوقات و تكوينيات است « 2 » و آيهء
بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ
« 3 » ، مبين همان معناست ، با اين تفاوت كه اين ، در صورت خبر و درمورد انسان است « 4 » و چون وجود حضرت مسيح ، تام و تمام است ، كلام و كلمه او نيز تام و تمام است .
2 . عرفا نداى خداوند و تكلم او را با موسى از طريق درخت ، كه جلوهاى از جلوات و رشحهاى از رشحات وجودى اوست ، مىدانند . مرحوم سبزوارى مىفرمايد :
موسىاى نيست كه دعوىّ انا الحقّ شنود * ورنه اين زمزمه اندر شجرى نيست كه نيست
چشم ما ديدهء خفاش بود ورنه تو را * پرتو حسن به ديوار و درى نيست كه نيست
و دليل آنها نيز آيهء
فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 7 ، ص 4 ، پاورقى علامه .
( 2 ) . يس ، آيه 82 .
( 3 ) . آل عمران ، آيه 45 .
( 4 ) . الميزان ، ج 2 ، ص 329 ، ذيل عنوان « كلام فى الكلام » و اسفار ، ج 7 ، ص 4 ، تعليقهء علامه .