و ) كلام و دلالت ذات بر ذات
6 . اين عالم كلام فعلى خداست ؛ به عبارت بهتر ، تمام موجودات ذاتا ، نه بهطور وضعى ، دلالت بر جمال و جلال حضرت حق دارند . ملا هادى سبزوارى چه خوب فرموده است :
فالكلّ بالذات له دلالة * حاكية جماله جلاله « 1 » ؛
تمام موجودات دلالت ذاتى بر وجود حق و جمال و جلالش دارند . به عبارت ديگر :
جمالك فى كل الحقائق سائر * و ليس له الّا جلالك ساتر ؛
جمال جميل او در تمام موجودات جارى و سارى است و پردهء حجاب او تنها جلال جليل اوست ؛ يعنى از بس پيداست ، ناپيداست .
كلام بهمعناى دلالت ذات بر ذات ، بهعنوان صفت ذاتى يا تكلم ذاتى هم مطرح است ، چنانكه عالم واحديت ، دليل عالم احديت ، و عالم احديت ، دليل همان عالم احديت است . « كانت الكل - الوجودات - اعرابا عن الغيب و الكنز المكنون » « 2 » ، به عبارت بهتر ، همچنانكه لفظ اللّه به دلالت لفظى وضعى ، دليل معناى اللّه در ذهن است ؛ همانگونه كه گفته شده است :
ان الكلام لفى الفؤاد و انما * جعل اللسان على الفؤاد دليلا « 3 »
موجودات هم به دلالت ذاتى ، دليل اوصاف عليا و اسماى حسناى خدايند كه اين كلام و تكلم و كلمهء -
كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا
- فعلى حضرت حق است و آن اسما و اوصاف نيز دليل وجود ذات بحت و بسيط اوست و ذات نيز ، دليل كنز مخفى
هامش
( 1 ) . شرح المنظومه ، ص 182 .
( 2 ) . همان ، ص 184 .
( 3 ) . اسفار ، ج 7 ، ص 2 ، پاورقى حاجى سبزوارى .