عدل و زشتى ظلم و . . . كه انسان با مراجعه به عقل و وجدان و فطرت خود درستى و صدق آنها را درك مىكند .
و علوم نظرى در عقل نظرى مثل وجود واجب الوجود و حركت جوهرى و معاد و نظام احسن ؛ مثلا براى اثبات واجب الوجود گفته مىشود : عالم متغير است و هر متغيرى محتاج به واجب الوجود است ، پس عالم محتاج به واجب الوجود است .
و علوم نظرى عقل عملى مانند حسن راستگويى و قبح كذب و اخلاق و تدبير منزل و سياست مدن و احترام به استاد و پدر و مادر و . . . مىباشد .
همانگونه كه براى اثبات علوم نظرى به بديهيات عقلى مراجعه مىشود ، براى نظريات علوم عقل عملى هم بايد به بديهيات در اينباره مراجعه كرد ؛ مثلا مىدانيم احترام به پدر و مادر و معلم واجب است ، زيرا شكر منعم در نظر عقل عملى واجب است كه قياس منطقى آن به اين صورت است : احترام به پدر و مادر و معلم از مصاديق شكر منعم است و هرمصداقى از شكر منعم رعايتش واجب است ، پس احترام به پدر و مادر و معلم رعايتش واجب است .
بايد دانست كه علوم مربوط به عقل نظرى ، به صدق و كذب توصيف مىشوند ، ولى علوم مربوط به عقل عملى ، به حسن و قبح . « 1 » اگر چه مبناى اين دو نيز صدق و كذب است .
فصل نهم : تقسيم علم حصولى به حقيقى و اعتبارى
تعريف حقيقى و اعتبارى
الفصل التاسع : و ينقسم العلم الحصولى . . . الخارج ، و إلّا لانقلب .
فصل نهم : در خصوص تقسيم علم حصولى به حقيقى و اعتبارى است و علم حصولى حقيقى عبارت از مفهومى است كه گاهى با وجود خارجى يافت مىشود ، پس بر آن مفهوم ، آثار وجود خارجى بار مىشود و گاهى با وجود ذهنى ( ذهن به
هامش
( 1 ) . محمد رضا مظفر ، المنطق ، ص 328 .