خلاصه بحث اينكه هم عالم مجرد است و هم معلوم
و تبيّن أيضا أوّلا : أن المعلوم ، . . . مجرّدا عن المادّة أيضا .
و همچنين روشن شد كه : اولا : معلومى كه مورد تعلق علم است واجب است مجرد از ماده باشد كه بحث تعلق علم به امور مادى ( در فصل ششم ) خواهد آمد .
( منظور عبارت اين است كه معلوم تا مجرد نشود ، عالم آنرا نمىبايد كه در اين مورد مىتوان گفت : علم حسى از ارتباط حواس با عالم ناسوت - البته ناسوت بهعنوان علت معدّه مطرح است - و علم خيالى از اقتران با عالم ملكوت و علم عقلانى از اتصال با عالم جبروت حاصل مىشود ) . و ثانيا : عالمى كه علم بهوسيله او قوام دارد نيز بايد مجرد از ماده باشد ( تا حضور و علم حاصل شود ) .
تاريخچه اتحاد عقل و عاقل و معقول
مسئله اتحاد عاقل و معقول ، از مسائل كهن فلسفى است و فرفوريوس ( فيلسوف معروف اسكندرانى ، سه قرن قبل از ميلاد ، همان فردى كه باب كليات خمس را به منطق اضافه كرد ) از پيشگامان فلاسفه مشّائى قائل به اتحاد عاقل و معقول بوده است و شيخ الرئيس مخالف « 1 » آن بود و صدر المتألهين طرفدار جدى آن .
و گويند : صدر المتألهين كه در كهك قم مشغول تحرير مسئلهء اتحاد عاقل و معقول بود ، روز جمعهاى به زيارت قبر حضرت معصومه عليها السّلام رفت و به لطف الهى مطلب برايش روشن شد . تاريخ هذه الإفاضة كان ضحوة يوم الجمعة . . . لعام ( 1037 ) « 2 » . . . .
هامش
( 1 ) . الإشارات و التنبيهات ، ج 3 ، ص 295 و اسفار ، ج 3 ، ص 321 .
( 2 ) . ملا جعفر لاهيجى ، شرح رسالة المشاعر لملاصدرا ، بهكوشش سيد جلال الدين آشتيانى ، ص 246 ، پاورقى و اسفار ، ج 3 ، ص 313 .