ابطال اعتقاد شيخ اشراق
و أجيب عنه : أنّ انضمام . . . متصلة تدريجيّة ، و هى الحركة .
به آن ( ايراد ) پاسخ داده شده است كه در انضمام ضميمهها ، شكى وجود ندارد ، ولى طبيعت ( و جوهر جسم نباتى و حيوانى ) ، بعد از ضميمه شدن ( اجزا به آن ) ، اجزاى ضميمه شده را بهصورت اجزاى اصلى تبديل مىكند و هميشه ( آن ) تبديل ، صورت مىگيرد و بهوسيله انضمام اجزا ، كمّيت اجزاى اصلى تدريجا زياد مىشود ( و طبيعت ) ، آن ( اجزاى لاحق را ) به اجزاى اصلى تبديل مىكند ، لذا كمّ عارض اجزاى اصلى ، افزايش مىيابد ، افزايشى متصل و تدريجى ، و اين ، همان حركت است .
حركت در مقوله وضع
و أما الوضع : فالحركة فيه . . . و هو تغيّر تدريجى فى وضعها .
و اما حركت در وضع ، ( نيز ) ظاهر و بديهى است ، مانند حركت كره برمحور خود ؛ بنابراين ، آن ( حركت جسم كروى ) به اين نحو است كه بهوسيله آن ، نقاط فرضى آن ، نسبت به خارج از آن تبديل و تغير پيدا مىكند و اين ، همان تغير تدريجى در وضع آن ( مقوله حركت وضعى ) است .
طبق نظر مشهور ، حركت در غير چهار مقوله مذكور وجود ندارد
قالوا : و لا تقع حركة فى باقى . . . و الاضافة ، و الجدة ، و الجوهر .
( فلاسفه قبل از ملاصدرا ) گفتهاند : حركت در باقى مقولات واقع نمىشود و آنها عبارتند از : فعل و انفعال و متى ( زمان ) و اضافه و جده و جوهر . ( حركت تنها در چهار مقولهء أين و كيفوكم و وضع واقع مىشود ) .