ماهيت و وجود حركت توسطيه و قطعيه
براى توضيح بهتر و بيشتر آندو حركت ، ملاصدرا مىفرمايد : گويى حركت توسّطيه ، فاعل حركت قطعيه است ، مثال آن ، نقطهء متحرك ، مانند رأس مخروط است كه مماس بر سطحى است كه با حركتش خطى بر آن سطح ترسيم مىكند . . . پس در آن حركت ، شيئى مانند خط رسم شده است كه آن حركت قطعيه است و شيئى مانند نقطهء رسمكنندهء خط است كه آن حركت توسّطيه است : « و التوسطية كانها فاعلة للقطعية ، مثال ذلك النقطة المنتقلة كرأس مخروط مماس بسطح يرسم بحركته و سيلانه على ذلك السطح خطامّا . . . ففى الحركة شىء كالخط المرسوم و هو الحركة القطعية و شىء كالنقطة الفاعلة للخط و هو الحركة التوسطية » . « 1 »
بايد دانست از نقطه ، خط بهوجود مىآيد و از خط ، سطح و از سطح ، حجم و آن ، به معناى يك لحظه است و آنى ، كمترين حركت است كه در يك آن است كه شامل طرف و آخر حركت و ترك و وصول آن مىشود و آن سيّال ؛ يعنى حركت توسّطيه ، حركت قطعيه را بهوجود مىآورد و آن ، شامل طرف زمان و حد مشترك ميان ماضى و آينده و فصل مشترك ميان قطعهء زمان و قطعهء ديگر است . « 2 »
حكيم سبزوارى مىفرمايد : « آن » دو معنا دارد : يكى « آن » ى كه زمان را بهوجود مىآورد و آن ، آن سيال است و ديگر « آن » ى كه نتيجهء زمان است و آن عبارت است از طرف زمان و حد مشترك ميان زمان ماضى و آتى و فصل مشترك بين دو قطعه و تكه از زمان ؛ الآن له معنيان . . . . « 3 »
مىتوان گفت : دو حركت مذكور به اعتبار و ملاحظه است ؛ به اين معنا كه اگر تنها ابتدا و انتها فرض شود ، حركت توسّطيه است و چنانچه علاوه بر آن ، توجه بهنسبت
هامش
( 1 ) . ملاصدرا ، شرح الهداية الاثيريه ، ص 88 .
( 2 ) . شرح المنظومه ، طبيعيات ، فريده 2 ، غرر 3 ، ص 241 .
( 3 ) . همان ، ص 241 .