اجزاى حدود مسافت هم بشود كه در اين صورت حركت داراى ابعاض خواهد بود ، حركت قطعيه خواهد بود كه علامه طباطبائى هم همين نظر را قبول مىكنند ؛ چنانكه مىفرمايد : « و الاعتباران جميعا موجودات فى الخارج » « 1 » و ملاصدرا هم تقريبا به آن اعتقاد دارد ، چرا كه بيانش در اين باب چنين است : « فهو مستقرّ بحسب الذات ، غير مستقر بحسب النسبة الى تلك الحدود ؛ حركت توسّطيه بهحسب ذات خود ، مستقر و ثابت است و بهحسب نسبت آن به آن حدود مسافت ، متغير و غيرمستقر است . « 2 »
و اما وجود آندو حركت در خارج اختلافى است ؛ مثلا شيخ الرئيس معتقد است كه حركت توسطيه در خارج وجود دارد . زيرا وى مىفرمايد : « و هو حالة موجودة مستمرة مادام كون الشىء متحركا . . . و تلك الحالة ثابتة فى جميع حدود ذلك الوسط « 3 » ؛ و آن حالت و خاصيت ، موجود و مستمر است ، مادامىكه شىء متحرك است . . . و آن حالت در جميع حدود ، ميان آغاز و انجام ثابت است . » و حركت قطعيه را تنها موجود در ذهن مىداند ، زيرا مادامىكه متحرك به مقصد نرسيده باشد ، كل و تمام حركت يافت نشده است و اگر به مقصد رسيده باشد ، حركت قطع ( و نابود ) مىشود .
و اين تنها قوهء خيال است كه ( تمام ) حدود حركت قطعيه را در خود حفظ كرده است : « فحينئذ يشعر الذهن بأن الصورتين معا على أنهما شىء واحد و اما فى الخارج فلا يكون لها فى الوجود حصول قائم كما فى الذهن » « 4 » . و سبزوارى هم همين نظريه را تأييد مىكند ، زيرا حركت قطعيه را اضافى دانسته و گفته است : اگر آن ، موجود در خارج باشد ، تسلسل بهوجود مىآيد ، ولى ملاصدرا برعكس نظر مىدهد ؛ يعنى معتقد است حركت توسّطيه در ذهن و حركت قطعيه در خارج موجود است ، هرچند وى هردو را ، مثل علامه طباطبائى ، در خارج متحقق مىداند .
هامش
( 1 ) . نهاية الحكمه ، مرحله 9 ، فصل 4 ، ص 203 .
( 2 ) . شرح الهداية الاثيريه ، ص 88 .
( 3 ) . اسفار ، ج 3 ، ص 32 ، بهنقل ملاصدرا از ابن سينا .
( 4 ) . همان ، ص 31 ، بهنقل ملاصدرا از شيخ الرئيس .