توسّطيه و قطعيه ) بر خارج ، با جميع خصوصياتشان منطبق مىشود . ( به اين معنا كه حركت نسبتى با مبدأ و منتها دارد كه مقتضى انقسام و سيلان نيست و نسبتى با مبدأ و منتها و حدود مسافت دارد كه اقتضاى سيلان و انقسام دارد « 1 » ) .
صورت حركت در ذهن ، ثابت و غيرمنطبق با خارج است
و أمّا الصورة التى يأخذها الخيال . . . و إلّا كان ثباتا لا تغيّرا .
و اما صورتى كه قوهء خيال از حركت مىگيرد كه آن به اخذ حدى ( از حركت در يك لحظه ) ، بعد از حدى از حركت ( در لحظهء ديگر ) و جمع كردن آن ( حدود حركت ) در آن ( خيال ) ، بهصورت متصل و مجتمع و منقسم به اجزايى ، ذهنى است و وجود خارجى ندارد .
زيرا جايز نيست اجزاى ( حدود ) در حركت ( در خارج ) اجتماع كنند و الّا ثبات است ، نه تغير . ( كمّ متصل دو قسم است : يكى قارّ الذات ، مثل حدود متصل از آنات در ذهن و اجزاى طول و عرض مساحت و طول و عرض و عمق در جسم و ديگر غير قارّ الذات است ، مثل زمان و حركت ) .
در حركت قطعيه قوه و فعل وجود دارد
و قد تبيّن بذلك : أنّ الحركة . . . معها و إلى فعل لا قوّة معه .
و از آن ( مطالب ) روشن شد كه حركت - كه منظورمان حركت قطعيه است - نوع و نحوهاى از وجود سيالى است كه منقسم به اجزايى مىشود كه فعل و قوه در آن ممزوج است ، بهگونهاى كه هرجزء مفروض در آن ، فعل اجزاى قبلى و قوهء اجزاى بعدى است و از دو طرف به قوهاى كه فعل با آن نيست و به فعلى كه قوه با آن نيست ، منتهى مىشود .
هامش
( 1 ) . نهاية الحكمه ، مرحله 9 ، فصل 4 ، ص 203 .