تعريف حدوث و قدم دهرى
و من الحدوث : الحدوث الدهرىّ ، . . . القدم الدهرى ، و هو ظاهر .
و از جمله حدوثها ، حدوث دهرى است كه سيد محقق داماد رضى اللّه عنه آن را ذكر كرده است و آن عبارت از مسبوقيت وجود مرتبهاى از مراتب هستى ، به عدم متقرر و عدم حصول آن مرتبه ، در مرتبه فوق آن ، در سلسلهء طوليهء ( نظام وجود ) است . ( به اين معنا كه نقص هرمرتبهء پايينى در بالا تحقق ندارد ، ولى مرتبهء بالا كمالات مادون را داراست ) و آن عدم ، غيرمجامع است لكن غيرزمانى است ، مانند مسبوقيت عالم ماده ، به عدم تقرر و حصول آن ( عالم ماده ) در عالم مثال و مقابلش ، قدم دهرى است كه ( آنچه گفتيم نباشد ) و آن روشن است . ( پس بايد در روشن بودن قدم دهرى تأمل و انديشه كرد ) . « 1 »
توضيح قدم دهرى و رفع اشكال عدم مجامع در آن
البته اينكه علامه فرموده است قدم دهرى روشن است ، خيلى هم روشن نيست ، لذا نياز به توضيح دارد و آن قدم دهرى عبارت از عدم مسبوقيت وجود مرتبهاى از مراتب ، به عدم متقرر آن مرتبه در مرتبهء مافوقش ، در سلسلهء طوليه است كه آن همان خداوند است كه چون در رأس سلسله است ، ديگر عدم آن در مافوقش تصور نمىگردد .
تنها اشكال اينجاست كه قبليّت و بعديّت در حدوث و قدم دهرى ، غيرمجامع هستند ، زيرا معلول اگر چه در مرتبه علت وجود ندارد ، اما علت محيط بر معلول است و در مرتبه آن وجود دارد ، « 2 » در حقيقت كمالات معلول بايد در علت باشد .
هامش
( 1 ) . محمد مهدى المؤمن ، شرح بداية الحكمه ، ج 2 ، ص 130 ، پاورقى .
( 2 ) . نهاية الحكمه ، مرحله 10 ، فصل 8 .