و ملاك در امر مشترك در سبق بالطبع ، نسبت متقدم و متأخر به وجود است . ( مثلا دو و سه نسبت به يك ، در تحقق ، مشترك هستند ، ولى دو در تحقق ، متقدم بر سه است ) و ملاك در سبق بالعليه ، وجوب است ( سبب و علت تامه و معلول در وجوب ، مشترك مىباشند ، ولى علت تامه تقدم دارد ، لذا اولى ، وجوب بالذات و دومى ، وجوب بالغير است ) .
و ملاك در سبق بالماهيه و تجوهر ، همان تقرر ماهوى و ذاتى است . ( مثلا جنس و فصل و نوع در اصل ثبوت ماهوى ، اشتراك دارند و هردو ، ذات را تشكيل مىدهند ، ولى از لحاظ جوهريت و ماهيت و ذات ، جنس و فصل ، تقدم بر نوع دارند ، چرا كه تا جنس و فصل نباشد ، نوع به وجود نمىآيد و اين تقدم وجوبى و وجودى نيست ، بلكه ماهوى است ) .
و ملاك در سبق بالحقيقه ، مطلق تحقق ، اعم از حقيقى و مجازى است .
( وجود و ماهيت در مطلق تحقق ، چه حقيقى و چه مجازى ، اشتراك دارند ، ولى اصالتا و حقيقتا وجود در اتصاف به موجوديت ، تقدم دارد و مثل تحقق مطلق حركت كشتى كه هم براى آن و هم براى مسافران تحقق دارد ، لكن براى آن ، حقيقى و براى مسافران ، مجازى است ، پس ملاك سبق و لحوق كه عبارت از « ما فيه التقدم و التأخر » است در سبق بالحقيقه مصداق پيدا نمود ) .
و ملاك در سبق دهرى ، كون و بودن در متن خارج و عين است ، ( بهگونهاى كه يكى از مراحل با مرحلهء ديگر اجتماع ندارد ؛ به اين معنا كه ما فوق در عليت و اصالت و تأكد در واقعيت ، تقدم دارد . ) و در سبق بالرتبه ، نسبت به مبدأ محدود مثل محراب يا درب ، ( اشتراك و ملاك ) در رتبهء حسى تحقق دارد ( محراب و درب هردو رتبه حسى هستند ) و نسبت به مانند جنس عالى يا نوع اخير ، ( اشتراك و ملاك ) در رتبهء عقلى وجود دارد .
و در سبق بالشرف ، ( اشتراك ) در فضل و مرتبه و مزيت وجود دارد ، ( مثل تقدم
حكمت برين ( ترجمه وشرح تطبيقى بداية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 442
مساهمون: رحمت الله شريفي نجف آبادى
ص٤٤٢