وجود دارد . ( به عبارت دقيقتر ملاك سبق همان چيزى است كه مشترك ميان متقدم و متأخر است و در عين حال بهرهء متقدم از آن بيشاز نصيب متأخر است ؛ يعنى ملاك تقدم و سبق بهنحو تشكيك هم در متقدم است و هم در متأخر ) .
توضيحى درمورد ملاك سبق
امر مشترك در هردو وجود دارد ، ولى در متقدم ، زودتر و اصيلتر تحقق يافته است : « و هو الامر المشترك فيه بين المتقدم و المتاخر الذى فيه التقدم . » « 1 »
و روشنتر از آن عبارت ، عبارت در نهاية الحكمه « 2 » است : « هو الامر المشترك فيه بين المتقدم و المتأخر الذى يوجد منه للمتقدم ما لا يوجد للمتأخر و لا يوجد منه شىء للمتأخر الا و هو موجود للمتقدم ؛ ملاك سبق و لحوق ، امر مشترك ميان متقدم و متأخر است ، بهنحوى كه متقدم چيزى دارد كه براى متأخر نيست .
يعنى متقدم در اتصاف نسبت به مبدأ ، تقدم دارد و براى متأخر آنچه يافت شده است ، براى متقدم هم تحقق دارد و آنچه براى متقدم يافت شده است زودتر و اصيلتر بوده است ، لذا اول متقدم ، رابطه با مبدأ برقرار مىكند ، سپس متأخر » .
ملاك سبق زمانى و طبع و عليت و تجوهر و حقيقت و دهر و رتبه و شرف
ملاك السبق فى السبق . . . السبق بالشرف هو الفضل و المزيّة .
و ملاك سبق در سبق زمانى ، عبارت از نسبت به خود زمان ( و اجزاى آن ) است ، خواه خود زمان باشد يا امر زمانى ( كه ملاك تقدم و تأخر ، زمان يا دو جزء زمان است ؛ يعنى همان امر متقدم و متأخر ، اجزاى زمان و ملاك است ، مانند تقدم ديروز بر امروز ، ولى ملاك تقدم زيد بر عمرو ، زمان است ، اما متقدم و متأخر ، زيد و عمرو است ، نه زمان ) .
هامش
( 1 ) . بداية الحكمه ، مرحله 9 ، فصل 2 ، ص 94 .
( 2 ) . نهاية الحكمه ، مرحله 1 ، فصل 2 ، ص 226 .