معانى ماده
و براى ماده ، معانى ديگرى غير از آنچه گذشت ، كه خارج از غرض ماست ، وجود دارد ( كه عبارتند از : 1 . مادهء اولى كه در مقابل آن ، مادهء ثانوى است كه ماده ثانوى هم نسبت به مرحله بعدى و كاملتر ، باز ماده محسوب مىشود . 2 . موضوع كه نسبت به عارض ، مادهء عرض است . 3 . مادهء فيزيكى و شيميايى كه در اصطلاح آندو علم ماده در مقابل انرژى است كه داراى خواصى از قبيل جرم داشتن و فضا را اشغالكردن و از مولكول تشكيل شدن مىباشد .
فصل يازدهم : علل جسمانى
چرا علل جسمانى در تأثير محدودند ؟
الفصل الحادى العشر : فى العلة . . . بالعدمين محدود ذاتا و اثرا .
فصل يازدهم : در علت جسمانى است . علل جسمانى اثر محدود از حيث تعداد و مدت و شدت ( منظور از شدت كيف است ، مثل آصف بن برخيا وزير حضرت سليمان عليه السّلام كه بهرهاى از علم داشت ، در مقابل عفريت جنى كه گفته بود : قبل از اينكه حضرت سليمان بايستد ، تخت ملكه بلقيس را مىآورم ؛
أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ ،
« 1 » فرمود : من آن را به اندازهء كمتر از يك چشم برهم زدن مىآورم ؛
أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ
« 2 » . و چون فعل خداوند نياز به زمان ندارد ، در شدت ، بى نهايت ، بلكه فوق آن است .
اين است كه درمورد خداوند گفتهاند : او فوق ما لا يتناهى بما لا يتناهى شدة و مدّة و عدّة ، است ) دارند . ( فاعلها و قواى طبيعى موجود در اجسام ، مبدأ آثار و افعال
هامش
( 1 ) . نمل ، آيه 39 .
( 2 ) . همان ، آيه 40 .