عوارضى كه به عوارض مشخصه از شكل و وضع و أين و زمان و غير آن مانند كيف ، ناميده شده است ، به ماده محتاج است ، ( زيرا عروض عوارض مشخصه بر صورت ، مبتنى بر قابليت و امكان صورت به آنهاست و قابليت و امكان ، متكى به هيولا است ؛ لذا از اين جهت به ماده نياز است . سه نكته در اين باب وجود دارد :
1 - مادهاى كه صورت در تعين نوعى خودش به آن نيازمند است ، تقدم زمانى بر خود صورت دارد ؛
2 - مادهاى كه صورت در تشخص فردىاش به آن نيازمند است ، مقارن با صورت است ؛
3 - نياز ماده در تشخص فردى درواقع در اصل تشخص فردى نيست ، بلكه در كثرت فردى است - هرچند هردو باشد بلا اشكال است - اگر ماده نباشد نوعش منحصر به فرد است كه در عقول مطرح است ) . « 1 »
ماده در حدوث و بقا ، توقف وجودى بر صورتى از صور دارد
و أمّا المادّة ، فهى متوقّفة . . . عمودا و ينصب مكانه آخر .
و اما ( بيان تفصيلى درمورد احتياج ماده به صورت اين است كه ) ماده در هستى و وجودش از لحاظ حدوث و بقا بر صورتى از صور ( جسميه و نوعيه ) كه وارد بر آن ماده مىشود و ماده به آن صورت قوام مىيابد ، تكيه دارد . ( لهذا ماده ، اتكاى وجودى هم در حدوث و هم در بقا ، بر صورة مّا از صور دارد . بايد توجه داشت اگر چه صورت در وجود ماده نقش دارد ، ولى علت فعليت يافتن آن است نه علت اصل وجودش و به اصطلاح ، علت صورى است نه علت فاعلى ، زيرا علت فاعلى ؛ يعنى موجودى كه با وجود بالفعل خود ، معلول را ايجاد مىكند و صورت در وجود بالفعل خود از دو نظر تعيّن و تشخص ، محتاج به ماده است . علامه طباطبائى در ادامه مىفرمايد : ) و صورت علت تامه و فاعلى ماده نيست ، زيرا صورت در تعيّن و تشخص به ماده نياز دارد ، در
هامش
( 1 ) . ر . ك : دكتر على شيروانى ، ترجمه و شرح بداية الحكمه ، ج 2 ، ص 181 .