چند نكته درمورد هيولا و صورت
1 . ملاصدرا در تعريف هيولا فرموده است : پس در اينصورت هيولا ، نوع بسيطى است كه جنسش جوهر است و فصلش اين است كه آن مستعد براى هر زيبايى و صفتى است « 1 » ، لذا هيولا در حقيقت ، نوعى بسيط از انواع جوهر است كه فعليت آن ، همان قوه بودن آن است و قوه بودن آن ، همان فعليتش مىباشد . به عبارت ديگر ، فصل هيولا در ضمن جنس آن نهفته شده است و نحوهء وجود هيولا اين است كه قوهء وجود است . « 2 »
2 . اشراقيين تنها به جسم اعتقاد دارند ، نه به مادهء جسم : « و ليس فى العناصر شىء سوى الجسمية و الهيآت لا غير و اذا . . . « 3 » » .
3 . در جسم يك حقيقت جوهرى وجود دارد كه واقعيت ذوابعاد بودن ( حجم ) ، قائم به آن است و اين حقيقت جوهرى همان صورت جسميه است .
4 . در جسم علاوه برصورت جسميه كه تكيهگاه ابعاد ثلاث ( حجم ) است ، ماهيت جوهرى ديگرى نيز تحقق دارد كه تكيهگاه استعداد صور نوعيه و عوارض جسمانى است و تفاوت آن با استعداد اين است كه استعداد ، قابليت خاصى است كه برقوهء جوهرى كه قابليت مطلق است ، عارض مىشود ، چنانكه اختلاف ميان جسم طبيعى ( صورت جسميه ) و جسم تعليمى ( حجم ) اين است كه اولى ، امتداد مطلق است و دومى امتداد معين ، و اولى جوهر است و دومى عرض .
5 . در تعريف ماده گفتهاند : ماده علتى است كه معلول مثل مستعد له ، بهواسطهء آن ، بالقوه تحقق دارد . « 4 »
هامش
( 1 ) . ملاصدرا ، شرح الهداية الاثيريه ، ص 47 .
( 2 ) . شرح المنظومه ، بخش طبيعيات ، ص 214 .
( 3 ) . شيخ شهاب الدين سهروردى ، شرح حكمة الاشراق ، ص 232 - 233 .
( 4 ) . ملاصدرا ، همان ، ص 25 - 26 .