موضوع همان جوهر است . 2 . انسان خود را حضورا در حالى مىيابد كه مورد اتكاى حالات نفسانى خويش است ، كه اگر خوديت و نفس نباشد حالات مثل : اراده و محبت و تصميم و غضب و گرسنگى و . . . تحقق ندارند ، ولى نبود حالات مذكور ( مثل : دوران جنينى انسان بعد از چهارماه يا حالت اغما و بىهوشى او ) سبب نبود نفس نيست ، هرچند متجلى بىجلوه و جلوهء بىمتجلى نمىشود .
انسان از طريق برهان لمّى از جوهر خود پى به عرضش مىبرد ، اما در ديگران از طريق برهان إنى ؛ يعنى از معلول كه همان حالات نفس ديگران است پى به وجود نفس آنها مىبرد كه مورد اتكاى آن حالات است .
فصل دوم : اقسام جوهر
جوهر پنج قسم است
الفصل الثانى : في اقسام الجوهر . . . الممتد فى جهاته الثلاث .
فصل دوم : در بيان جواهر خمسه است . ( فلاسفه ) در تقسيم اولى ، جوهر را به پنج قسم تقسيم كردهاند كه عبارتاند از ماده ، صورت ، جسم ، نفس و عقل ، و مستند و دليل اين تقسيم در حقيقت استقرا و پىجويى ( نه برهان كه امر دائر بين نفى و اثبات است ) درمورد جواهر است كه براى وجود آن جواهر ( نه براى تعدادشان ) برهان اقامه شده است . ( به بيان ديگر ، در حقيقت ، مستند اين تقسيم از جواهر ، استقرائى است كه بر وجود آن - تقسيم - برهان اقامه نشده است . متن علامه طباطبائى در اين خصوص اين است : « و مستند هذا التقسيم فى الحقيقة استقراء ما قام على وجوده البرهان من الجواهر « 1 » » و راقم اين سطور دوگونه ترجمه كرده است كه اولى ترجيح دارد ) .
لذا عقل از نظر ذات و حقيقت و فعل و عمل ، جوهرى مجرد از ماده است . ( عقل هم ذاتش مجرد است و هم در عملكردن نيازى به بدن و ماده ندارد ، مثل عقل كلى
هامش
( 1 ) . بداية الحكمه ، مرحله 6 ، فصل 2 ، ص 72 .