( كه مورد اعتقاد عمر بن سهلان است ) ، حركت را افزوده است ، ( لذا مقولات نزد شيخ اشراق عبارتند از جوهر ، كم ، كيف ، نسبت و حركت ) .
علامه طباطبائى ، طبق مشائين مقولات را ده قسم مىداند
و الأبحاث فى هذه المقولات و . . . مع اشارات إلى غيره .
و بحثها درمورد اين مقولات و انقساماتشان به انواع مندرج و داخل در ذيل آنها ، جدّا زيادند و ما گفتار را بنابر آنچه از مسلك مشائين ، مشهور است ، با اشاره به آراى غيرمشائين ، خلاصه مىكنيم .
تعداد مقولات عشر
بايد دانست كه مشائين ، مقولات را ده قسم ، عمر بن سهلان چهار قسم و شيخ اشراق پنج قسم مىداند كه اشكال عمدهء وى اين است كه حركت را از مقولات مىداند ، درحالىكه حركت نحوهء وجود است « 1 » ؛ يعنى وجود سيّال و متغير بالذات و از اعتباريات است « 2 » كه در مقابل حقايق است .
وى در وجه پنج قسم بودن مقولات مىگويد : ماهيت يا جوهر است يا جوهر نيست ؛ يعنى عرض و هيئت است و عرض هم دوگونه است : يا ثبات ندارد ، مثل حركت ، يا ثبات دارد كه اين هم ، يا بدون مقايسه با هيئت ديگر قابل تصور و تعقل نيست كه آن اضافه است ، يا بدون مقايسه با غير قابل تصور است كه اين هم دو قسم است يا بالذات ، تساوى و تفاوت و تجزّى و تقسيمپذيرى را مىپذيرد كه آن مقوله كم است ، يا بالذات اين صفات را نمىپذيرد كه آن ، كيف است .
هامش
( 1 ) . نهاية الحكمه ، مرحله 9 ، مقدمه ، ص 196 .
( 2 ) . همان ، مرحله 11 ، فصل 10 ، ص 258 .