چه چيزهايى داخل در مقولات نيستند ؟
امورى كه داخل در مقولات نيستند عبارتاند از : نقطه ، زيرا امرى عدمى است و آن ؛ يعنى لحظه ، چون آن ، حكم عدم را دارد و آنى بهمعناى كمترين مقدار حركت كه وقتى حركت خارج از مقوله است آنى هم ، چنين است و وجود ، براى اينكه مقسم مقولات ، ماهيت است نه وجود و شيئيت ، به سبب اينكه آن از مفاهيم اعتبارى و از معقولات ثانيه است و حركت ، كه چون نحوهاى از وجود است ، لذا خارج از مقولات عشر است و عليت و معلوليت و وحدت و كثرت ، كه از مفاهيم اعتبارات عامه و از معقولات ثانيهء فلسفى هستند و فصول بسيطه ، به سبب اينكه از وجودات خاصه براى ماهيات نوعيه و بهمعناى حصول و وجود مىباشند .
و مفهوم مشتقات و مركبات چون وحدت در آنها محقق نيست خارج از مقولاتند ؛ يعنى مشتق ، مركب از ذات و مبدأ اشتقاق است ، لذا مانند سفيد و داغ بهترتيب مركب از ذات و سفيدى و از ذات و حرارت است و اين در حالى است كه در تقسيم ممكن به مقولات عشر وحدت مقسم مطرح و معتبر است ، چنانكه وجود هم مطرح است و اعدام ، مثل عمى و جهل « 1 » ، اگر از آن نظر كه عدم هستند ملاحظه شوند ، پس معدوم مىباشند ، چه سخن ما ، بالذات درمورد موجودات ماهوى است و اگر از جنبهء ملكات ، اعتبار شوند ، درنتيجه ، آنها ملكات هستند و سخن ما چنانكه بيان شد حقيقتا درمورد موجودات ماهوى است ، لذا هيچكدام از آنها از مقولات عشر نيستند .
دلايل وجود جوهر
جوهر به دو دليل تحقق دارد : 1 . به دليل خلف : كسى كه فقط به عرض و ظاهر بسنده مىكند ، بايد بداند عرض آنى است كه طبق تعريف ، موضوع مىخواهد كه
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 4 ، ص 7 .