نظر ابن سينا ، محقق طوسى و ملاصدرا دربارهء شناخت و معقولات
بهنظر بو على سينا و خواجه طوسى ، كلىسازى از نوع تجريد و پيرايش است . به ديد و معناى خيلى سطحى ، صورت حسى ، همان خارج و بدون اثر خارجى است و صورت خيالى ، همان صورت حسى و بدون بعضى از خصوصيات صور حسى است و صورت عقلى ، همان صورت خيالى و بدون بعضى از خصوصيات خيالى است . اين نظر حكماى قبل از ملاصدرا است و اين ، تقريبا همان شناخت علمى و تجربى است كه مبنايش تجريد و تعميم است . درواقع ، خارج در حس آمده است و حس به مرحلهء خيال و بالاخره به عقل رسيده است .
ملاصدرا در توجيه ايجاد معقول اول معتقد است : نه صورت حسى به مرحلهء خيال بالا مىرود و نه صورت خيالى به مرحلهء عقل ترقى مىكند ، همچنانكه خارج هم ، بدون آثار خارجى به ذهن نمىآيد ؛ يعنى هيچكدام از مراتب از مرتبهء خود تجاوز و تجافى نمىكنند ، پس درمورد حس و خارج ، روح ، صورت حسى ؛ يعنى صورت مماثل با خارج را ، مناسب با عالم حسبرونى و وجدانى ، در عالم حس ابداع مىكند و وقتى قوهء خيال با صورت حسى مواجه مىشود ، صورت خيالى ، مماثل و مناسب با عالم خيال ، در عالم خيال ، توسط نفس و روح ، بااتصال مثال اصغر انسان به مثال اعظم و عالم ملكوت ، ابداع مىشود .
و صورت حسى در مقام خود باقى مىماند ، چنانكه خارج هم در مقام خود باقى مىماند و باز وقتى كه عقل با صورت خيالى مواجه مىشود ، صورت عقلى ، متناسب و مماثل با عالم خيال ، در عالم عقل ، توسط نفس و با اتصال عقل جزئى انسان به عقل كلى عالم ، ابداع مىگردد و صورت خيالى در مقام خود باقى مىماند ؛ لذا هرمرتبهاى ، علت اعدادى مرتبه بالاتر از خود است و اين نفس است كه به كمك عقول مفارقه ؛ يعنى با اتصال آن به آنها به معقولات اوليه و ثانويه نائل مىآيد و نظر علامه طباطبائى