شيخ اشراق « 1 » است و به احتمال ، ريشهء آن اصطلاح براى وى پيدا شده است و در كلمات ابن سينا هم آن ريشه به چشم مىخورد و آن اينكه : « كلّ حادث زمانىّ مسبوق بقوة الوجود تحملها المادة ؛ هرحادثه زمانى ، مسبوق به استعداد وجودى است كه ماده ، آن را حمل مىكند « 2 » » . البته شيخ الرئيس بعضى معانى و اصطلاحات امكان مثل امكان خاص و امكان استقبالى و . . . را آورده است . « 3 »
امكان فقرى
ملاصدرا ، حاجى ، علامه و . . . يكى ديگر از معانى امكان را ، امكان فقرى مىدانند كه مربوط به وجود است ، نه ماهيت ، لذا در امكان ذاتى ، سلب ضرورت ماهيت ، از وجود و عدم مطرح است ، به دليل اينكه وجود ، عارض ماهيت مىشود و ماهيت هم امرى اعتبارى است .
ولى در امكان فقرى ، اين خصوصيات مطرح نيست ؛ زيرا : اولا : سلب وجود و عدم از موجود و عروض وجود بر موجود مصداق ندارد و اصالت هم با وجود است .
به عبارت ديگر ، اين امكان همان وجود معلولى است كه هويتش تعلق و تقوم به وجود علّى است « 4 » . در حقيقت ، هويت موجود معلولى ، تعلقى ( تعلقى الكون ) است و معلوليت مربوط به نحوهء وجود است و اين فقر ، در مقابل غنى بالذات است . « 5 »
تفاوت ميان امكان استعدادى و ذاتى
و الفرق بينه و بين الامكان . . . يتعيّن معه لها الوجود او العدم .
تفاوت ميان امكان استعدادى و امكان ذاتى اين است كه امكان ذاتى - چنانكه
هامش
( 1 ) . شيخ اشراق ، المشارع و المطارحات ، مشرع 3 ، فصل 4 : فى القوة و الفعل و تقسيم الوجود الى حادث و غير حادث .
( 2 ) . شرح مبسوط مطهرى ، ج 3 ، ص 224 - 225 .
( 3 ) . ابن سينا ، الاشارات و التنبيهات ، منطق ، ج 1 ، ص 151 - 156 .
( 4 ) . نهاية الحكمه ، مرحله 4 ، فصل 1 ، ص 48 .
( 5 ) . همان ، ص 44 .