و اما تأثير و تأثراتى كه در مرحله ماده ، در موقع احساس و تخيل نسبت به چيزى حاصل مىشود ( تفاوت احساس با تخيل اين است كه در احساس رابطه حس با اشياى خارجى وجود دارد ، ولى در تخيل اين رابطه ملغا مىشود ، مثل يادآورى در حافظه كه نيازى به ماده ندارد و مرحله كاملتر تخيل ، تعقل است ) ، تنها معدّات ( و شرايطى ) هستند كه نفس بهوسيلهء آنها ، در آن موقع ، براى حضور صور علمى جزئى مثالى آماده مىشود . ( علامه در جاى ديگر مىفرمايد : صور منطبع در ذهن ، امور مادى و از علل معده هستند كه نفس را براى حضور ماهيات خارجى نزد نفس ، بهصورت مثال مجرد و غيرمادى آماده مىكند ، بنابراينكه علم مطلقا مجرد است « 1 » ، لذا وجود شرايط و عدم موانع ، وسيله درك هستند و روح و عقل مفارق ، علت ايجادى خود درك مىباشند .
معظمله در اين مورد مىفرمايد : شأن وجود ذهنى ، حكايت از ماوراى خود است ، بدون اينكه آثار خارجى را داشته باشد كه آن منافات ندارد ، كه آثار كيف نفسانى بر آن مترتب شود و همچنين منافات ندارد كه صور علمى ، مجرد از ماده « 2 » باشد و اين به سبب قيد نفسانى بودن كيف است . علت اصلى ايجاد علم ، روح انسان ، بلكه عقل مفارق و شرايط ايجاد علم ، عوامل مادى است . ملا هادى سبزوارى شعر لغزگونهاى نقل كرده است :
كوهى اندر پنبهدانى يافتم دانى كه چيست * بحرى اندر سرمهدانى يافتم دانى كه چيست
كه مراد از آن ، مظهريت چشم و دماغ است و جليديه ، به اندازهء دانه پنبه و دماغ ، به قدر مكحله و وسيلهء سرمه چشم است كه بيانگر اين است كه رؤيت غيرمادى است ) . « 3 »
هامش
( 1 ) . نهاية الحكمه ، ص 39 .
( 2 ) . همان ، ص 38 .
( 3 ) . اسفار ، ج 1 ، ص 301 ، پاورقى .