اينكه جسم بعد از فنا ، در معاد و قيامت برگردانده مىشود ، به قول ما كه بدن هر كس در آخرت عين همان است كه در دنيا بود ، ضرر نمىرساند .
حكماى اسلامى به پيروى از مشرب صدر المتألهين معتقدند انعدامى كه در بدن مادى ما پيدا مىشود ، در بدن اخروى يافت نمىگردد ، زيرا جسمى كه اين فلاسفه قائلاند ، جسمى است كه داراى ابعاد است ، ولى داراى ماده نيست ؛ يعنى جسم هيولانى نيست كه داراى استعداد و حركت و قابل فصل و وصل باشد . حتى عذاب هم به همان جسم برزخى تعلق مىگيرد . « 1 »
چنانكه بيان شد ، ابن سينا و امام المشككين ، محاليت اعاده معدوم را از فطريات عقلانى مىدانند . « 2 »
نظر ملاصدرا درمورد اعادهء معدوم
اساسا تصور يك مسئله فلسفى مشكلتر از تصديق آن است ، لذا اگر صورت موضوع فلسفى ، خوب معقول و تصور شود ، تصديق آن آسان است ، بر خلاف علوم تجربى كه تصديق قضاياى علمى ، مهم و نيازمند اثبات است ، نه تصور . به اين ترتيب ، چنانچه محاليت اعادهء معدوم ، صحيح درك بشود ، اذعان آن بسيار آسان است ؛ چنان كه شيخ الرئيس و فخر رازى تصور كردند .
دربارهء بحث موردنظر ملاصدرا مىفرمايد : عدم ، ماهيتى ندارد جز اينكه آن همان رفع وجود است و از آنجا كه دانستى وجود هرچيزى همان هويت آن است ( به قول فارابى تشخص تنها به وجود است ) ، پس چنانكه براى يك شىء ، تنها يك هويت تحقق دارد ، لذا همچنين آن ، يك وجود و يك عدم دارد ، ( نه دو وجود يا دو عدم ؛ يعنى چيز موجود تنها همان است كه هست و شامل وجود پس از عدم خود نمىشود
هامش
( 1 ) . شرح مبسوط منظومه ، ج 2 ، ص 285 - 286 .
( 2 ) . همان ، ص 240 - 242 .