و يا آنكه بدون مقايسه با غير قابل تعقل است و اين بر دو قسم است ، يا بالذات تساوى و تفاوت و تجزّى ( تقسيم ) را مىپذيرد ، اين مقوله « كم » است و يا بالذات اين صفات را نمىپذيرد و اين مقوله « كيف » مىباشد . »
و در كتاب تلويحات گفته است : « متى ، أين ، ملك و وضع بدون تصور اضافه ، قابل تصور نيستند ، زيرا وقتى جسم در مكان ( أين ) است براى جسم چيزى جز هيئت اضافه به مكان حاصل نشده است و اين اضافهء خاصى براى آن است ، بنابراين اضافه نسبت به اين مفاهيم چهارگانه هم ذاتى است و هم اعم و در اين صورت مفاهيم ياد شده ، اجناس عاليه نخواهند بود .
و فعل و انفعال نيز حركت مىباشند كه به فاعل يا قابل نسبت داده مىشوند ، پس حقيقت اين دو نيز اضافه است اضافهء حركت به فاعل و قابل ، بنابراين آنچه شايستگى مقوله بودن را دارد ، مفهوم اضافه است . » « 1 »
پاسخ كلام شيخ اشراق اين است كه : اولا آنچه بهعنوان مقولهء اضافه بشمار آمده است مطلق نسبت و اضافه نيست ، بلكه اضافه مكرّر مىباشد ، و ثانيا مقولههاى : « أين » ، « ملك » ، « متى » ، « وضع » ، « فعل » و « انفعال » اگر چه مشتمل بر نسبت مىباشند و به اين جهت به آنها مقولههاى نسبى مىگويند ، ولى نفس نسبت ، مقوله نيست ، بلكه هيئتى كه از نسبت شىء به مكان يا زمان و . . حاصل مىگردد ، مقوله ناميده مىشود و اين هيئت در همهء آنها يكسان نيست . و مفهوم حركت نيز از نحوهء وجود سيّال و غير قارّ انتزاع مىشود ، پس داخل در مقولات نخواهد بود « 2 » .
[ 1 - آيا همه موجودات امكاني منحصر در مقوله جوهر يا مقوله هاي عرضي هستند ؟ ]
در اينجا لازم است پيرامون دو مطلب توضيحاتى داده شود :
1 - آيا همهء حقايق و موجودات امكانى يا داخل در مقولهء جوهر و يا مندرج در مقولههاى عرضى مىباشند و يا آنكه موجوداتى هم هستند كه داخل در هيچيك از آندو نمىباشند ؟
هامش
( 1 ) شرح الهداية الاثيرية ، ص 265 .
( 2 ) نهاية الحكمه ، مرحله 6 ، فصل 2 .