است ، ولى مفهوم عرض و ماهيت از معقولات ثانيه مىباشند ) .
و مقولات نهگانه عرضيه عبارتند از : « كم » ، « كيف » ، « أين » ، « متى » ، « وضع » ، « جده » ، « إضافه » ، « أن يفعل » و « أن ينفعل » . اين رقمى است كه مشائيان در مورد تعداد مقولات برآنند و مستند آنان در اين رقم و شماره استقراء است ( نه برهان عقلى ) .
و برخى از آنان ( عمر بن سهلان ساوى ، مؤلف كتاب البصائر النصيرية در منطق ) معتقد گرديدهاند كه مقولات چهار تا هستند ، به جهت اينكه مقولات نسبيه كه همان مقولات هفتگانه اخير مىباشند را يك مقوله قرار داده است و شيخ اشراق معتقد است كه مقولات پنج تا هستند و بر چهار مقولهء قبل ، حركت را ( بهعنوان مقوله خاصى ) افزوده است « 1 » .
و بحثهاى مربوطه به اين مقولات و تقسيمات آنها به انواع مندرج تحت آنها جدا گسترده است و ما سخن را براساس نظريهء مشهور ميان مشائين خلاصه كرده و به آراء ديگران هم اشارههايى خواهيم داشت .
شرح مطالب :
در اين فصل پيرامون چند مطلب بحث شده است :
الف - تقسيم ماهيت به جوهر و عرض .
ب - دليل بر انحصار ماهيت در دو قسم مزبور .
ج - تحقق خارجى جوهر و عرض .
د - تعداد مقولات عرضيه بنابر مذهب مشائين .
هامش
( 1 ) درنتيجه مقولات نزد شيخ اشراق عبارتند از : جوهر ، كم ، كيف ، نسبت و حركت . ( علامه طباطبائى « ره » )