عنوان وسط بدون عنوان طرف محال است استدلال كند ؟ در اين صورت اشكال مىشود كه اين عنوان يك امر انتزاعى است و استدلال نمودن به وسيله آن بر يك واقعيت عينى صحيح نيست .
يا اينكه مقصود او اعتماد بر عنوان وسط و طرف نيست ، بلكه او نظر به متن واقع دارد و عنوان وسط و طرف را صرفا براى تقريب يك مطلب دقيق عقلى براى ذهن به كار برده است .
حق همين مطلب دوّم است و از آخر كلام او به روشنى استفاده مىشود ، آنجا كه مىگويد « فليس يجوز أن يكون جملة علل موجودة و ليس فيها علة غير معلولة و علة اولى ، فانّ جميع غير المتناهى كواسطة بلا طرف و هذا محال » « 1 » .
و در اين صورت اين برهان به همان برهان فارابى بازمىگردد كه چون اين سلسله همگى معلول هستند و وجود معلول بدون وجود علت در مرتبهء قبل از آن محال است ، پس وجود اين سلسله محال خواهد بود « 2 » .
3 - برهان مصنف ( رابط و مستقل ) : برهانى را كه مصنف بر ابطال تسلسل علل و معاليل غيرمتناهى اقامه نمودهاند مىتوان برهان « رابط و مستقل » ناميد ، زيرا تكيهگاه اين برهان اين است كه وجود معلول وجودى است كه نسبت به علت خود ، رابط و بلكه عين ربط است ، و بديهى است كه هيچگاه وجود رابط يا « ربط » ، بدون وجود مستقل تحقق نخواهد يافت .
حال اگر سلسله علتها و معلولها تا بىنهايت پيش رود ، ناگزير همهء آنها در عين اينكه علت هستند معلول نيز مىباشند ، يعنى وجودهايى رابط و غيرمستقلند ، بدون آنكه وجود مستقلى پشتوانه آنها باشد و اين امرى محال و غيرمعقول است .
4 - برهان محقق طوسى ( امكان و وجوب ) : متكلم و فيلسوف گرانقدر
هامش
( 1 ) اسفار ، ج 2 ، ص 145 . در نسخهء الهيات شفاء ، انتشارات بيدار ص 478 عبارت اينگونه است « يكون واسطة بلا طرف » .
( 2 ) تعليقه بر نهاية الحكمه ، ص 248 .