ب - دليل بطلان دور
بطلان دور به خاطر اين است كه مستلزم اجتماع نقيضين است ، زيرا :
1 - هرگاه وجود ( الف ) متوقف است بر وجود ( ب ) و وجود ( ب ) هم متوقف است بر وجود ( الف ) ، پس وجود ( الف ) متوقف است بر چيزى ( ب ) كه آن هم متوقف بر چيز ديگرى است ( الف ) و هرگاه وجود چيزى متوقف باشد بر وجود ديگرى كه آن ديگرى هم متوقف بر چيز ديگرى است ، وجود نخست متوقف بر آن وجود سوم هم هست . « المتوقف على المتوقف على شىء متوقف على ذلك الشىء » .
و چون در فرض ما آن شىء سوم ( بىواسطه يا باواسطه ) همان وجود اوّل است ، پس وجود اوّل متوقف بر خودش مىباشد .
2 - وجود ( الف ) هم معلول است ( زيرا متوقف بر ديگرى است ) و هم علت است ( زيرا متوقف عليه وجود خود مىباشد ) .
3 - علت متقدم بر معلول است ( تقدم رتبى ) .
4 - وجود الف بر خودش متقدم است .
5 - يعنى چون معلول است ، در مرتبهء علت وجود ندارد . و چون در مرتبهء علت هم هست ، پس وجود دارد ، ( اجتماع نقيضين ) .
ج - تعريف تسلسل
تسلسل در سلسلهء علل و معاليل عبارت است از اينكه رشتهء علتها و معلولها تا بىنهايت ادامه يابد و به نقطهاى ختم نگردد .
مقصود از اين تسلسل ، تسلسل حقيقى است كه منوط به تصور و فرض انسان نيست ، ولى گاهى مقصود از تسلسل ، تسلسل « لايقفى » است كه دائر مدار
هامش
به جوهر النضيد ، فصل ( 4 ) ، لواحق قياس ، رجوع شود .