مصنف علامه در نهاية الحكمه پيرامون اقوال ياد شده مطالبى يادآورى كرده و از ميان اقوال ياد شده ، فقط دو قول اخير را قابل بحث و دقت دانسته و اقوال سهگانهء قبل را نادرست دانستهاند « 1 » .
ب - مقوله متى و ماهيت زمان :
مقوله « متى » عبارت است از : هيئتى كه از نسبت شىء به زمان حاصل مىشود .
بنابراين لازم است درك صحيحى از ماهيت زمان داشته باشيم .
در مرحله دهم پيرامون ماهيت زمان بحث خواهد شد و حاصل آن اين است كه زمان عبارت است از : « مقدار حركت ماده » ، ولى زمان عام كه مقياس اندازه گيرى ساير حركات است ، همان زمانى است كه مقدار « حركت يوميه » مىباشد .
ج - مقوله وضع :
كلمه « وضع » در موارد مختلفى به كار مىرود :
1 - آنچه مىتوان به آن اشاره حسى كرد بدين جهت گفته مىشود : « نقطه » ذات وضع است ، ولى « وحدت » ذات وضع نيست ، يعنى به نقطه مىتوان اشاره حسى كرد ولى وحدت را نمىتوان مورد اشاره حسى قرار داد .
2 - مجاورت مكانى دو جسم : « الوضع نسبة الشيء فى حيّزه الذى هو فيه الى ما يسامته او يجاوره » « 2 » .
وضع عبارت است از نسبت شىء كه در مكان است به آنچه مسامت يا مجاور با آن است .
3 - وضع مقولى : وضع مقولى همان معناى مورد بحث در اين فصل است ،
هامش
( 1 ) نهاية الحكمه ، مرحله 6 ، فصل 17 .
( 2 ) تعليقات ، ص 107 .