الف - مقوله أين و ماهيت مكان :
باتوجه به اينكه مقوله « أين » عبارت است از هيئتى كه از نسبت شىء به مكان حاصل مىشود ، لازم است بهطور اختصار درباره مكان و ماهيت آن بحث نمائيم :
ويژگىهاى چهارگانه مكان : مرحوم صدرالمتألهين براى مكان چهار خصوصيت را ذكر نموده است كه مورد قبول همگان مىباشد :
1 - جسم از آن منتقل گرديده يا به سوى آن منتقل مىشود و يا در آن سكون و قرار دارد .
2 - قابل اشارهء حسى است ، مثلا مىگوئيم : « هنا » و « هناك » .
3 - داراى مقدار است ( نصف ، ثلث ، ربع و . . . ) .
4 - حصول دو جسم در زمان واحد ، در يك مكان ممكن نيست « 1 » .
اقوال دربارهء حقيقت مكان : در عين اتفاق در امور ياد شده ، از متكلمان و حكيمان دربارهء حقيقت مكان آراء مختلفى ابراز شده است كه به صورت فشرده يادآور مىشويم :
1 - مكان همان هيولى است .
2 - مكان صورت جسميه است .
3 - سطح جسم ملاقاتكننده با جسم متمكن ( داراى مكان ) است ، خواه جسم ملاقى ، حاوى باشد يا محوى .
4 - سطح باطن جسم حاوى است كه با سطح ظاهر جسم محوى تماس پيدا مىكند . اين نظريهء ارسطو ، فارابى و ابن سينا درباره حقيقت مكان است .
5 - بعدى است جوهرى و مجرد از ماده كه مساوى با جوانب ( اقطار ) جسم متمكن است . اين نظريهء افلاطون ، خواجه نصير الدين و صدرالمتألهين دراينباره است .
هامش
( 1 ) اسفار ، ج 4 ، ص 39 .