اين نظريه ، مشهور ميان حكماء و متكلمان است ، لكن سيد المدققين ( سيد سند ) با آن مخالفت كرده و براين باور است كه ماده و صورت در خارج به يك وجود موجودند ، آنگاه دلايل وى را بر اثبات اين مدعا ذكرنموده و سپس آنها را مورد نقد قرار داده است « 1 » .
حكيم سبزوارى ( ره ) نيز به دو نظريهء ياد شده چنين اشاره كرده است :
إن بقول السيّد السناد * تركيب عينية اتحاد
لكن قول الحكماء العظام * من قبله التركيب الانضمامى
و خود اگر چه نظريه تركيب انضمامى را انتخاب كرده است ، ولى در حاشيه نظريه تركيب اتحادى را توجيه و تصحيح نموده است « 2 » .
تحقيق و بررسى : باتوجه به اينكه از نظر هر دو گروه « جسم » نوع خاصى از جوهر است ، غير از دو نوع هيولى و صورت ، بنابراين نظريهء تركيب انضمامى صحيح به نظر نمىرسد ؛ زيرا در صورتى مىتوان گفت : از تركيب ماده و صورت نوع ديگرى تحقق يافته است كه تركيب آنها حقيقى و اتحادى باشد ، نه اعتبارى و انضمامى .
بنابراين نظريهء صحيح همان نظريهء صدر الدين شيرازى است كه مورد قبول صدرالمتألهين نيز قرار گرفته است . اكنون بايد ديد مقصود از اتحاد ماده و صورت چيست ؟
1 - حيثيت ماده كه همان قوهء محض است با حيثيت صورت كه فعليت است ، متحد گردد . اين احتمال يقينا باطل است ، زيرا هرگز فقدان از آن نظر كه فقدان است ، وجدان نمىشود ؛ زيرا لازمهء آن اجتماع ضدين و بلكه اجتماع نقيضين است .
2 - ماده چون هيچ فعليتى غير از قوه بودن ندارد ، واقعيتى سراپا ابهام دارد
هامش
( 1 ) شوارق الالهام : ص 174 - 172 .
( 2 ) شرح منظومه : فريدهء ( 5 ) ، غرر ( 8 ) .