از اين دو برهان ، برهان قوه و فعل روشنتر و درعينحال استوارتر مىباشد و بههمين جهت ، حكيم طباطبايى ( ره ) در هردو كتاب بدايه و نهايه به نقل و بررسى اين برهان اكتفاء كرده است ، با اين تفاوت كه در نهايه ، علاوه بر نقل برهان اشكالات آن را نيز مورد بررسى قرار داده است . و اينك توضيح اين برهان :
برهان قوه و فعل
اين برهان از چند مقدمه تشكيل گرديده است :
1 - جسم از اين نظر كه داراى ابعاد سهگانه است امرى است بالفعل ، و به عبارت ديگر اين وصف براى جسم بالفعل ثابت است .
2 - وصف ابعاد سهگانه داشتن يك واقعيت عرضى است ؛ زيرا ابعاد سهگانه همان حجم و مقدار جسم است كه از مقوله « كم » مىباشد .
3 - ماهيت عرض در وجود خارجى خود قائم به وجود جوهر است .
4 - نتيجهء اين مقدمات اين است كه ، در جسم يك حقيقت جوهرى است كه واقعيت ذو ابعاد بودن ، قائم به آن مىباشد و اين حقيقت جوهرى همان صورت جسميّه است .
مطالب ياد شده مورد قبول همهء فلاسفه است ؛ زيرا همهء آنان به وجود صورت جسميه معتقدند همانگونه كه واقعيت مقدار و ذو ابعاد بودن جسم كه از آن به جسم تعليمى ياد مىكنند را نيز قبول دارند اكنون بقيه مقدمات برهان را كه اثبات هيولى را نتيجه مىدهند مورد توجه قرار مىدهيم :
5 - جسم استعداد و قابليت صور نوعيّه و اعراض را دارا مىباشد ، مثلا عنصر ئيدروژن ، استعداد صورت نوعى آب را دارا است ، نطفه ، استعداد و قابليت صورت نوعى انسان را واجد است ، آب ، قابليت لحوق گرمى را دارد و هكذا . . .
6 - اين قابليت و استعداد ، ماهيت عرضى دارد و داخل در مقولهء كيف است .
7 - از آنجا كه هرماهيت عرضى از توابع ماهيت جوهرى و قائم به آن است ،