مسئله افعال بندگان : قضيهاى است بسيار حائز اهميّت و در اين زمينه بحثها و مناظراتى ميان مذاهب اسلامى وجود دارد . در حالى كه معتزله معتقد به تفويض هستند و معتقدند انسان خالق افعال خويش و داراى ارادهء آزاد است ؛ جهم بن صفوان قائل به جبر محض است و اعتقاد دارد كه افعال مردم تنها با قدرت الهى صورت مىپذيرد و قدرت مردم تأثيرى در انجام آن ندارد . « 61 » اشاعره نيز مىگويند : افعال مردم را خدا مىآفريند امّا ابو الحسن اشعرى مطلبى بنام « كسب » را اختراع كرد . به اعتقاد وى كسب به معنى مقارنت عادى بين قدرت ايجادكننده ( يعنى قدرت انسان ) با فعل او مىباشد . بر اين اساس خداى تعالى به حسب جريان عادى ، فعل را خلق مىكند . يعنى همزمان با قدرت بنده و ارادهء او نه اينكه با قدرت و اراده بندهء خود ، فعل را خلق كند . ( ارادهء خدا در طول ارادهء بنده است نه در عرض آن ) . اين مطلب را اشاعره « كسب » ناميدهاند . « 62 »
بنا بر آنچه گذشت از پذيرش يكى از دو طرف مسئله يعنى جبر و تفويض چارهاى نيست . امّا شيعه به حدّ وسط ميان اين دو قائل است . امام صادق ( ع ) مىفرمايد : « لا جبر و لا تفويض و لكن امر بين الامرين » « 63 » يعنى نه جبر است نه تفويض بلكه حالتى بين اين دو است . در حديث ديگرى نيز آمده است كه از امام صادق ( ع ) در مورد جبر و قدر سؤال كردند . آن حضرت فرمود : « لا جبر و لا قدر و لكن منزلة بينهما فيها الحق . . . لا يعلمها الّا العالم او من علّمها ايّاه العالم » « 64 » يعنى : نه جبر است نه قدر بلكه حالتى است ميان اين دو و همين است عقيدهء حق كه جز عالم ( به علم الهى ) يا آنكه عالم به دو آموخته ، آن را درك نمىكند .
حال ببينيم ديدگاه علّامه نسبت به مسئله افعال بندگان چيست ؟ علّامه
هامش
( 61 ) - نگاه كنيد : صفحهء . . . همين كتاب .
( 62 ) - ضحى الاسلام : 3 / 57 .
( 63 ) - اصول كافى : كلينى ، كتاب التوحيد ، بخش : الجبر و القدر و الامر بين الامرين .
( 64 ) - همان كتاب و شرح عقائد صدوق ، تأليف : شيخ مفيد كه همراه با اوائل المقالات : شيخ مفيد به چاپ رسيده است ، نجف ، 1381 ه . ق ، ص 201 .