بين برد و بجاى آن قرار گرفت . از اين باب گفته مىشود : نسخت الريح آثار الديار : اى غيرتها و ابطلتها و ازالتها : باد آثار شهرها را از بين برد يعنى آن را تغيير داد ، از بين برد و ازاله نمود .
ابطال : برداشتن حكم و باطل ساختن آنست . بدون اينكه جايگزينى داشته باشد . « 84 » بخاطر تساهلى كه در اطلاق كلمه نسخ بر معانى لغوى آن وجود دارد و همچنين نبودن تعريف مشخص از مفهوم نسخ ، ادعاهاى نسخ فراوان است .
در موارد بسيارى نسخ به معانى فوق الذّكر و معانى ديگر توسط صحابه و تابعان استعمال شده است تا بدانجا كه لفظ ناسخ را بر مخصّص و مقيّد اطلاق مىكردند . « 85 »
بعنوان مثال از ابن عباس و مجاهد و عكرمه و سدى روايت شده كه حكم آيهء :
« يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ »
توسط آيه :
« وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ »
« 86 » منسوخ شده است . ولى در حقيقت بين اين دو آيه هيچگونه نسخى وجود ندارد بلكه رابطه بين اين دو آيه از قبيل تبيين و تفصيل مجمل است البته اگر انفال به غنائم تفسير گردد . « 87 »
از ابن عباس روايت شده كه حكم آيه :
« وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ وَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ »
توسط حكم آيهء :
« إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا »
« 88 » منسوخ شده است . ولى در حقيقت بين اين دو آيه هيچگونه نسخى وجود ندارد بلكه رابطه بين آن دو از قبيل استثناء از عام است و هر كدام حكم مستقل به خود را دارد يعنى :
هامش
( 84 ) - همان كتاب ، بقره : 106 .
( 85 ) - د . مصطفى زيد ؛ النسخ فى القرآن الكريم : 1 / 73 ، 110 .
( 86 ) - تفسير طبرى : 13 / 380 به بعد . و تفسير رازى : 15 / 166 .
( 87 ) - علوم القرآن : منتقى ؛ ص : 168 .
( 88 ) - درّ المنثور ؛ سيوطى : 5 / 99 ، شعراء : 227 .