597 ه . ق ) و ابن انبارى ( متوفى به سال 328 ه . ق ) و مكى بن ابى طالب المقرئ ( متوفى به سال 437 ه . ق ) و علماى ديگر را مىتوان نام برد . « 81 »
نسخ ، ادوار بسيارى را پشت سر گذاشت تا سرانجام معناى اصولى خود را بازيافت كه توضيح آن خواهد آمد .
بعضى از پژوهشگران بخاطر اينكه ميان نسخ تفسيرى و نسخ اصولى تفاوتى نگذاشتهاند دچار خلط و اشتباه گرديدهاند لذا در موارد بسيارى قائل به نسخ مىباشند . « 82 » اين اختلاط هنگامى مشخص مىگردد كه ميان دو نسخ مذكور فرق گذاشته و دورانهاى تحوّل و تكامل مفهوم نسخ و معانى لغوى و تفسيرى و اصطلاح اصولى آن ، هر چند بطور مختصر ، شناسايى شود .
نسخ در لغت بر معانى متعدّدى اطلاق مىگردد كه عبارتند از :
1 - نقل : ابن فارس در لسان العرب مىگويد : نسخ الشىء ينسخه نسخا و انتسخه و استنسخه : يعنى آن را از جايى نوشت . « نسخ » : نسخهبردارى دقيق از كتاب است .
اصل آن را نسخه و مطلبى كه از روى اصل نوشته شده باشد نسخه مىگويد : زيرا بجاى آن نشسته است . و به همين معنا در آيهء ذيل آمده است :
« إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ »
يعنى : « آنچه محافظين شما يعنى ملائكه كرام از اعمال شما مىنويسند ما آن را بازنويسى كرده و در نزد خدا ثابت مىماند . « 83 »
2 - ابطال : در لسان العرب آمده است : نسخ ابطال چيزى و جايگزينى چيز ديگر بجاى آنست . از اين معنا آيهء :
« ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها »
مىباشد .
عرب مىگويد : نسخت الشمس الظلّ و انتسخته : ازالته : آفتاب سايه را از
هامش
( 81 ) - البرهان : زركشى ، 2 / 28 - 29 .
( 82 ) - مقدمه استاد محقق عبد الهادى فضلى بر كتاب الناسخ و المنسوخ تأليف : كمال الدين عبد الرحمن بن محمد عتائقى حلّى ، ص : 8 .
( 83 ) - لسان العرب ، فصل نون ، حرف خاء ، جاثيه : 29 .