ننموده و جزئيات آن را بطور دقيق ضبط نكرده است . دليل آن وجود تناقضات بسيار در اين گونه روايات است . بدين صورت كه در مورد يك آيه ، تعدادى روايات در شأن نزول آن نقل شده كه خود آنها با يكديگر تناقض دارند و به هيچ وجه نمىتوان آنها را با هم جمع كرد . « 60 » هنگامى كه در مورد شأن نزول تعدادى از آيات جنگ احد بحث مىكند بيان مىدارد كه همه يا اكثر اين روايات نظرى است بدين معنا كه غالبا حوادث تاريخى را در نظر گرفته سپس آيات قرآنى را بر آن منطبق مىسازند و آن را شأن نزول قلمداد مىكنند و چه بسا اين شأن نزول نتيجهاش مخالفت با سياق يا نظم آيات است و اضافه مىكند كه عامل سياسى و مذهبى در اين گونه تطبيق اثر زيادى دارد . « 61 »
هامش
( 60 ) - قرآن در اسلام : علامه طباطبائى ؛ ص : 124 .
( 61 ) - الميزان : 4 / 74 ، 287 ، 6 / 114 - 115 .
مفهوم تطبيق به اين معنا مغاير با مفهوم تفسير و مسخكننده روح تفسير مىباشد ، يعنى در ذهن مفسّر افكار و وقايع و غيره از قبل نقش بسته و سپس براى انطباق ذهنيات خود بر قرآن كريم تلاش مىكند . ( ن . ك : مجله دراسات الاسلاميه ، دانشگاه دينى نجف ، تاليف استاد محمد هادى معرفت ، 1384 ه ، 2 / 45 ) .
در اينجا به نقل آنچه سيوطى در الاتقان پيرامون تعدّد شأن نزولها درحالىكه نزول يكدفعه بوده باشد ، مىپردازيم .
سيوطى مىگويد : بسيار اتفاق مىافتد كه مفسّران در نزول آيهاى سببهاى متعددى ذكر كرده و حالات مختلفى پيدا مىكند كه عبارتند از :
الف - اگر يكى از آنها بگويد كه اين آيه در شأن فلان چيز نازل شده و ديگرى همان را بگويد و چيز ديگرى به كلام قبلى بيفزايد مقصود از آنچه بيان داشته تفسير آيه است نه ذكر شأن نزول آن . پس در جائى كه لفظ هر دو معنا را مىپذيرد منافاتى ميان دو گفته نيست .
ب - اگر يكى بگويد كه در اين مورد نازل شده و ديگرى به ذكر سببى خلاف گفتار اوّلى تصريح كند كلام دوّمى مورد قبول بوده و كلام اوّلى استنباط شخصى است .
ج - اگر راوى سببى را در مورد آيهاى ذكر كند و راوى ديگر سببى غير از سبب اوّلى بگويد . اگر سند يكى از آن دو صحيح است و سند ديگرى خدشهبردار ، گفتار آنكه سندش صحيح است ، پذيرفته مىشود .
د - اگر سند هر دو حديث از لحاظ صحت مساوى بود ، يكى از آن دو در صورت وجود مرجحات ، مانند اينكه راوى در هنگام واقعه حاضر بوده است يا . . . ، ترجيح داده مىشود .
ه - نزول آيه بدنبال دو سبب يا سببهاى مذكور ممكن باشد بدين صورت كه بيگانگى آيه از آن اسباب معلوم نباشد .
در اين حالت آيه بر آن اسباب حمل مىشود .
و - اگر حمل مذكور ممكن نباشد در اين صورت بر تعدّد و تكرّر نزول حمل مىگردد ، ( اتقان : 1 / 33 - 35 با دخل و تصرف ) .