بعنوان مثال سورهء « يس » به شهادت سياق و دلالت محتواى آيات مكّى است . « 47 » زيرا هدف اين سوره بيان اصول دين ( توحيد ، نبوت و معاد ) است . « 48 »
سورهء « ص » نيز بدين منوال است . « 49 » زيرا در اين سوره سخن از
هامش
آيات مكى و آيات مدنى را تشخيص داد .
سيوطى چنين آورده است : آياتى كه با خطاب( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا )باشد مدنى و آياتى كه با خطاب( يا أَيُّهَا النَّاسُ )باشد مكّى است . اشكالاتى در گفته سيوطى وجود دارد . مثلا : گفتار سيوطى درباره( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا )صحيح است ولى( يا أَيُّهَا النَّاسُ )در آيات مدنى نيز مشاهده شده است . ابن حصار گويد : اينكه سوره نساء مدنى است ، قولى است كه جملگى بر آنند ؛ حال آنكه در اول سوره خطاب( يا أَيُّهَا النَّاسُ )آمده است و يا همه متفق القول هستند كه سوره حج مكى است ، حال آنكه در آن خطاب( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا )آمده است يعنى آيهء 77 همين سوره( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا )است .
همچنين سوره بقره مدنى است . و حال آنكه در آن آيهء :( يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ )( 21 / بقره ) و آيهء :( يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ )( 168 / بقره ) وجود دارد . همچنين سوره نساء مدنى است و اولين آيهء آن( يا أَيُّهَا النَّاسُ )دارد .
مكّى گويد : اين مطلب سيوطى دربارهء اكثر آيات صادق است ولى عموميت ندارد و در بسيارى سورههاى مكّى( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا )وجود دارد . ( اتقان : 1 / 68 - 69 ) .
سيوطى چنين مىگويد : آياتى كه در آنها ذكرى از امّتها و مردمان گذشته آمده است . آيات مكّى است و آياتى كه در آنها واجبات و مستحبات ذكر شده است ، مدنى است .
هر سورهاى كه در آن ( كلّا ) يا در آن قصه آدم و ابليس است به استثناى ( بقره ) يا در ابتداى سوره حروف مقطعه باشد به استثناى سوره بقره و آل عمران مكى است . و هر سورهاى كه در آن سجده واجب وجود دارد ، مكّى است . و در هر سورهاى ذكر منافقين آمده ، به استثناى سوره عنكبوت ، مدنى است . ( ن . ك : همان كتاب ) .
همانطورىكه سورههاى مكّى غالبا به تسجيع و توازن تمايل دارد و در آن دعوت به توحيد و مبارزه با شرك و دعوت به مكارم اجتماعى و روحى و انسانى بسيار وجود دارد ؛ همچنين سورههاى مكّى متعرّض داستانها و اوضاع و احوال آخرت و سخن از ملائكه و جنّ شده است . همچنانكه مملوّ از انذار و بشارت و وعده و وعيد مىباشد . حال آنكه آنچه اشاره شد دربارهء سورههاى مدنى كمتر صادق است . در سورههاى مدنى تشريع جهاد و وقايع و شرايط آن آمده و اصول و تكاليف تعبّدى ، اخلاقى ، اجتماعى ، قضائى و رفتارى رنگ تشريع به خود مىگيرد .
و لحن سورههاى مدنى نسبت به قوم يهود لحن شديدى دارد چه در دعوت آنها و چه در بدرفتارى كردن و دشمنى با آنها ، بعلاوه در سورههاى مدنى از ديدگاهها و احوال قوم يهود نيز صحبت شده است . ( ن . ك : محمد عزت دروزه :
القرآن المجيد ، ص : 124 - 126 ) .
در پرتو اين مميزات با الهام از مضمون و سياق آيات و سورهها فرد محقق مىتواند بين مكّى و مدنى تفاوت قائل شود و اين روش - به عقيده من - به حقيقت نزديكتر است ، تا اينكه خواسته باشيم با استناد به روايتهاى متناقض و متضاد تفاوت ميان آيات و سورههاى مكّى و مدنى را بيان نمائيم .
( 47 ) - ن . ك : الاتقان : 1 / 43 ، 49 .
( 48 ) - الميزان : 17 / 62 .
( 49 ) - الاتقان : 1 / 42 ، 49 .