سنخيّت مىگويد : معلول با علّت خود مطابقت دارد بهعبارتديگر معلول از علّت خود حكايت مىكند . پس هر معلولى براى علّت خود ، كلام است و علّت بهوسيله آن از خود و كمالات خود سخن مىگويد و چون عالم امكان معلول خداى تعالى است پس عالم كلام اوست كه بهوسيله آن سخن مىگويد و كمالات نهفته در اسماء و صفات خود را بدانها ظاهر مىسازد .
« 64 » يعنى خداى تعالى متكلّم بواسطه عالم است . ولى علّامه اين معنا را بعيد مىداند و اين دلالت را دليل صحّت اين مطلب كه عالم كلام خدا باشد ، نمىداند به اعتبار اينكه آنچه در آيات قرآن آمده بر معناى فوق دلالتى ندارد و نمىتوان آيات را جز بر اين مطلب حمل كرد كه آيات ، كلام حقيقى خدايند و نه نمايانگر جهان و وجودهاى خارجى كه به پندار حكما كلام خدا قلمداد مىگردند .
علّامه از آيات ذيل براى بيان حقيقت كلام استفاده نموده است همان گونه كه ظواهر آيات نيز افادهء همين معنا را دارد :
« مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ »
و
« وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً »
و
« قالَ اللَّهُ يا عِيسى »
و
« فَقُلْنا يا آدَمُ »
و
« إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ »
و
« نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ »
. « 65 »
3 - گرايش اجتماعى در الميزان :
دربارهء نهضت جديدى كه توسط سيّد جمال الدّين پايهگذارى شد در فصول گذشته سخن گفتيم « 66 » و اينكه چگونه اين نهضت با عرضه انديشه اسلامى در مقابل افكار ساختگى ايستاد و بهوسيله قرآن كريم چهره تابناك اسلام را نشان داد . رهبران نهضت در بيان مسائل متعدّد در سطوح مختلف اجتماعى ، اقتصادى و سياسى از متن قرآن استفاده مىكردند . « 67 » تا اينكه جنبش جديد در تفسير توسط
هامش
( 64 ) - الميزان : 1 / 47 - 48 .
( 65 ) - الميزان : 2 / 325 - 326 . آيات : بقره : 253 ، نساء : 164 ، آل عمران : 55 ، طه : 117 ، نساء : 163 ، تحريم : 3 و براى اطلاع بيشتر ، نگاه كنيد : الميزان : 10 / 210 - 213 ، 13 / 187 .
( 66 ) - اتجاه التفسير فى العصر الحديث : شيخ الطير ، ص : 21 .
( 67 ) - نگاه كنيد : صفحه 154 به بعد همين كتاب .