انجام داده است . اين مطلب از خود قرآن استفاده مىشود آنجا كه مىفرمايد :
« ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ »
يعنى هر شىء مخلوق خداست و اين مخلوق بايد نيكو باشد . و مىفرمايد :
« الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ »
همچنانكه هيچچيزى را به اجبار و قهر كسى نيافريده ، بلكه هر چه خلق كرده با علم و اختيار خود بوده است . پس هيچچيزى نيست مگر آنكه به فعل زيبا و اختيارى او است .
خداوند مىفرمايد :
« هُوَ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ »
و نيز مىفرمايد :
« وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ »
. « 60 » آنگاه بحثى فلسفى در معناى « الحمد للّه » آورده و مىگويد : « براهين عقلى حكم مىكنند كه استقلال معلول در ذات و تمامى شئون خود ، همانا به وجود علّت است و هر كمالى كه دارد از فيض وجود علّتش مىباشد پس اگر براى حسن و جمال حقيقتى در خارج باشد ، كمال و استقلال آن از آن ذات واجب الوجود است كه تمامى علل به وى منتهى مىگردند و ثنا و حمد عبارت از اينست كه موجودى با وجود خويش كمال موجودى ديگر را كه علّت اوست ، نشان دهد و چون تمامى كمالات به خداى تعالى منتهى مىشود پس حقيقت هر ثناء و حمدى نيز به وى بازمىگردد . لذا بايد گفت : « الحمد للّه رب العالمين » . « 61 »
2 - دربارهء وجود علم و جريان آن در تمامى موجودات ، علّامه از تعدادى آيات قرآن در اثبات اين مطلب استفاده نموده است مانند آيهء :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ »
زيرا جمله
« وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ »
دليلى است بر وجود تسبيح از آنان همراه با علم و اراده ، نه به زبان حال . از اين مقوله است آيهء :
« فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ »
و آيهء :
« يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها »
. از همين موارد ، آياتى است كه دلالت دارد بر شهادت اعضاء و سخن گفتن آنها در برابر خداوند و سؤال كردن خداوند از اعضاء ، مخصوصا آنچه در پايان آيه آمده كه مىفرمايد :
« أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ »
و بدنبال آن بحثى فلسفى را مطرح ساخته و مىگويد :
هامش
( 60 ) - الميزان : 1 / 19 ، فاتحه : 2 ، غافر : 62 ، سجده : 7 ، زمر : 4 ، طه : 111 .
( 61 ) - الميزان : 1 / 22 .