ندارد . « 30 » علّامه در اين باره مىگويد : اين گفته با آيه :
( وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ )
سازگار نيست و مىافزايد : پشيمانى در هنگام مرگ ، ندامت كاذبى است كه مشاهده و بال گناه و نزول بلاء ، شخص را وادار به توبه دروغين كرده است .
سپس چنين مىگويد :
اگر هر ندامتى توبه باشد و هر توبهاى پذيرفته شود ، اين امر با كلام خداى تعالى كه در مقام حكايت از حال مجرمين در روز قيامت مىفرمايد :
( وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ )
منافات دارد . و نظير اين آيه ، آيات ديگرى است كه حاكى از اين است كه مجرمين در روز قيامت از توبه و پشيمانى دم مىزنند و مىگويند ما را به دنيا برگردانيد تا عمل صالح انجام دهيم كه در پاسخ آنها گفته مىشود : اگر به دنيا بازگردانده شوند همان اعمال زشت گذشته خود را ادامه خواهند داد و آنها دروغ مىگويند . « 31 »
مثال ديگر : علّامه گفتار كسانى را كه مىگويند مقصود از حيات در آيهء :
( وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ )
باقى ماندن نام نيك در طول اعصار و قرون است نه حيات حقيقى ، مردود دانسته ، و مىگويد : اين نظريه با ذيل آيه سازگار نيست ، چه در آن صورت مناسب بود مثلا
هامش
( 30 ) - امثال اين توبه را از ابن عباس روايت كردهاند كه گفت : آيهء :( إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ )( نساء : 116 ) مىفهماند كه خداى تعالى آمرزش را براى كسى كه بميرد و در حال كفر باشد حرام كرده است و اهل توحيد را به مشيت خود اميد داده تا از آمرزش الهى مأيوس نگردند . ( تفسير طبرى : 8 / 101 ، درّ المنثور :
2 / 131 ) .
همچنانكه از عبد اللّه بن عمرو روايت شده كه توبه پذيرفته مىشود حتّى اگر بين توبه و مرگ به اندازه يك فواق فاصله بيشتر نباشد . منظور از فواق صداى مادهشتر است و اصل آن زمان بين دو دفعه دوشيدن شير است هنگامى كه دست را باز كرده و مىبندى و به ظرف سرازير مىكنى و مقصود از اين مثال زمان بسيار كوتاه است . ( تفسير طبرى : 8 / 100 ) از استنباطهاى عقلى رازى در بيان انواع توبه آنست كه : كسانى كه خداوند به پذيرفتن توبه آنها تصريح نكرده كسانى هستند كه به بديها بطور عمد عمل كرده و سپس توبه مىكنند . و خداوند آنها را به ارادهء خود واگذاشته آنجا كه مىفرمايد :( وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ). ( نساء : 116 ) و ( مفاتيح الغيب : 10 / 8 ، 17 / 154 - 157 ) .
( 31 ) - الميزان : 4 / 247 : نساء : 18 ، سبأ : 33 .