دورى جستن از عذاب الهى هنگامى تحقّق مىپذيرد كه آدمى راه رضايت و خوشنودى خدا را بپيمايد ؛ آن هم با امتثال اوامر حقّ و دورى از نواهى وى . پس بطور خلاصه تقواى الهى عبارتست از اطاعت و فرمانبردارى و عدم ارتكاب گناه و در برابر آنچه خداوند داده يا نداده ، سر تسليم فرودآوردن . سپس با ذكر روايتى از ابن مسعود به تائيد اين مطلب پرداخته است . كه رسول خدا ( ص ) در آيهء :
« اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ »
فرمود : « ان يطاع فلا يعصى و يذكر فلا ينسى » : يعنى با اطاعتش معصيتى نباشد و با يادش فراموشى همراه نگردد . « 110 »
3 - در تفسير آيهء :
« وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَ لْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ وَ ما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمَّا كانُوا يَفْتَرُونَ »
. علّامه ذكر كرده كه :
كفّار كسانى را كه در اوائل ظهور اسلام ايمان آورده بودند ، به كفر دعوت مىكردند ولى مسئوليّت گناهان مؤمنين را عينا به عهده نمىگرفتند ، زيرا اين گناهان لازمهء وجودى فاعل آنهاست بلكه كفّار مسئوليت گناهانى همانند گناهان مرتكبين اصلى آنها را به عهده دارند ، بدون آنكه از گناه گنهكاران اصلى چيزى كاسته شود . بنابراين گنهكاران ، علاوه بر گناهان خود مسئوليّت گناه ديگران را نيز به عهده دارند ، چرا كه ايشان هم خود گمراهند و هم گمراهكنندهء ديگران مىباشند .
خداى تعالى مىفرمايد :
« لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ »
« من » در آيه تبعيضيه است زيرا كفّار مسئوليّت همه گناهان ديگران را به عهده نمىگيرند ، بلكه به شهادت سياق آيه ، تنها آن دسته از گناهان كه كفّار ، مؤمنين را بهوسيله آنها گمراه كردهاند ، به عهده مىگيرند . پس من تبعيضيه براى تفاوت گذاشتن ميان گناهان مترتّب بر گمراه ساختن آنها و ساير
هامش
( 110 ) - الميزان : 3 / 367 ، 377 ، آل عمران : 102 ، بقره : 24 ، الدّر المنثور : 2 / 59 و مستدرك حاكم نيشابورى ، كتاب التّفسير ، انتشارات النصر الجديد ، رياض ، 2 / 294 .