گويد : تقدّم وصيّت بر دين در آيه ، با رواياتى كه دين را مقدّم بر وصيت مىداند ، منافاتى ندارد زيرا گاهى مطلب غير مهمّ را در اوّل كلام ذكر مىكنند از آن رو كه استحكام و ثبات مطلب مهمتر ، به حدى است كه نيازى به تأكيد و تقديم ندارد . بنابراين « أو دين » در آيه مورد نظر بيانگر اهميّت و برترى دين نسبت به وصيّت مىباشد . و در ذيل آن روايتى از حضرت على ( ع ) از مجمع البيان نقل كرده است كه مىفرمايد : شما در اين آيه ، وصيت را قبل از « دين » مىخوانيد ولى رسول اكرم ( ص ) قضاء « دين » را مقدّم بر وصيت مىداند . « 99 »
امّا خبر واحد مفيد يقين نيست بلكه به نظر اكثر علماء مفيد ظن است . « 100 » مذاهب حنفى و شافعى و اغلب مالكىها معتقدند كه وجوب عمل به خبر واحد ، مشروط به چند چيز است : شرط راوى آنست كه بايد قدرت تمييز بين اشياء و ضبط وقايع را داشته باشد ، همچنانكه بايد داراى ويژگىهاى بلوغ ، اسلام ، عدالت و حافظهء خوب باشد . امّا نسبت به الفاظ روايت ؛ راوى نبايد چيزى از خبر را كه تماميّت معناى روايت بر آن متوقّف مىشود ، حذف كند و معناى روايتى كه نقل مىكند با روايتى قويتر از آن ، در تعارض نباشد . « كرخى » و تعدادى از حنفىها شرط كردهاند كه موضوع حديث نبايد مورد ابتداء اكثر مردم باشد ، زيرا در اين صورت حديث منتشر و مشهور مىگرديد . بعلاوه عدم شهرت حديث در اين هنگام باعث ايجاد شك در صحت آن مىشود .
بعضى از علماء گفتهاند كه : خبر واحدى كه از راوى عادل نقل شود
هامش
( 99 ) - الميزان : 4 / 221 ، نساء : 11 و مجمع البيان : 2 / 15 و الدّر المنثور : 2 / 126 و نگاه كنيد : صحيح بخارى ، كتاب وصايا ، باب تأويل آيه :( مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ )و صحيح ترمذى ، ابواب وصايا ، قسمت : ما جاء يبدأ بالدين قبل الوصيّه و سنن ابن ماجه ، كتاب الوصايا ، باب : الدين قبل الوصية ، همين مطلب از امام صادق ( ع ) نيز روايت شده كه فرمودند : اوّل شىء يبدأ به من المال الكفن ، ثم الدين ثم الوصية ثم الميراث ؛ اولين چيزى كه از مال ميت برداشته مىشود كفن است سپس دين ، بعد وصيت و سرانجام ارث . ( كافى : كتاب الوصايا ، باب : انّه يبدأ بالكفن ثم بالدين ثم بالوصية ) .
( 100 ) - ابو العينين بدران ، اصول الفقه ، مصر ، انتشارات دار المعارف ، 1965 م ، چ 2 ، ص 83 .