در تفسير اشارهاى ، كلام نيشابورى در ذيل تفسير آيهء :
« وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ »
را ذكر مىكنيم كه بعد از تفسير آيه ، بر طبق ظاهر آن چنين مىگويد :
تأويل آيه : قساوت قلب داراى مراتب مختلفى است ؛ قلبهايى كه نهرها از آن جريان مىيابد ، آنهائى هستند كه بواسطه ترك لذّتها و شهوات ، انوار روحانى و بعضى كارها كه شبيه به خرق عادت است ، از آنها صادر مىگردد ، همچنانكه بعضى از راهبان و يهوديان آن را دارا مىباشند . قلبهائى كه شكافته شده و آب از آن خارج مىشود ؛ آنهايى هستند كه در بعضى اوقات ، هنگامى كه حجابهاى بشرى بواسطه انوار روحانى شكافته مىشود ، بعضى آيات و معانى عقلى را به او نشان مىدهند و اين حالت براى بعضى از حكماء اتّفاق مىافتد و آنكه از خشيت خدا فرودمىآيد براى بعضى از اهل اديان و ملل رخ مىدهد ، هنگامى كه انعكاسى از انوار روحانى را در پشت حجابها مىبيند و در اين حالت خوف و خشيت به آنها دست مىدهد . اين مراتب ميان مسلمانان و غير مسلمانان مشترك است . « 65 »
4 - روش باطنى
مورّخان ذكر كردهاند كه دعوت باطنيه ، ابتدا در زمان مأمون خليفه عباسى ظاهر شده و در زمان معتصم منتشر گرديد . « 66 » اسماعيليّه به داشتن دعوت باطنى معروفند و به امامت اسماعيل فرزند امام جعفر صادق ( ع ) معتقدند . در اينكه چرا اسماعيليه را باطنيّه لقب دادهاند دو نظر وجود دارد :
يكى اينكه آنها قائل به باطن قرآن هستند نه ظاهر آن .
هامش
( 65 ) - نظام الدّين حسن بن محمّد نيشابورى : غرائب القرآن و رغائب الفرقان ؛ تحقيق : ابراهيم عطوه عوض ، مصر ، انتشارات حلبى ؛ 1 / 348 .
( 66 ) - عبد القاهر بن طاهر بغدادى : الفرق بين الفرق و بيان الفرقة الناجية منهم ، تحقيق : محمّد زاهد كوثرى ، مصر 1367 ، ص 170 .