اشاره به نفى ماهيّت دارد . چون هر چيزى كه ماهيّت دارد ، جوف و بطن نيز دارد كه همان ماهيّت اوست و آنچه بطن ندارد و موجود است ؛ جهت و اعتبارى جز وجود در ذاتش نيست و آن چيزى كه جز وجود چيزى در آن اعتبار ندارد ، عدم و نيستى در او راه ندارد . پس هر چيزى از آن جهت كه هست ، موجود است و غير قابل عدم پس صمد از جميع جهات ، واجب الوجود مطلق است . بنا بر تفسير دوّم ، معناى صمد اضافى است و خداوند سرور موجودات يعنى مبدأ وجود همه آنهاست . « 59 »
3 - روش صوفيانه
متصوّفه در تفسير قرآن كريم به تأويل آيات مطابق با افكار ، فرهنگ و اشراقهاى روحى خود گرايش پيدا كرده و عدّهاى از متصوّفه ، تسليم نظريات فلسفى و بينشهاى متأثّر از فرهنگهاى ايرانى و هندى و يونانى شدهاند . اين گروه بدون رويه ، به تأويل آيات پرداخته و كوشيدهاند تا قرآن را در خدمت تعاليم و اصول خود قرار دهند و نهايت تلاش خود را در ايجاد توافق ميان قرآن كريم و اصول مكتب خود نمودهاند . پيشتاز اين روش محى الدّين ابن عربى ( متوفى به سال 638 ه ) . بوده است . « 60 » اين روش ، مسلك صوفيانه نظرى ناميده شده است .
بعنوان مثال در تفسير آيهء :
« مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ »
ابن عربى مىگويد : مراد از دو دريا يكى درياى هيولاى جسمانى است كه همانند نمك تلخ است و ديگرى درياى روح مجرد كه مانند آبشيرين و گوارا است و در وجود انسانى با يكديگر تلاقى مىنمايند . و مىافزايد : در آيهء
« بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ »
؛ برزخ ، همان نفس حيوانى است كه
هامش
( 59 ) - تفسير سورهء اخلاص : ابن تيميه : 1323 ه ؛ ص : 7 / 36 - 39 و الاتجاهات الفكرية فى التفسير ؛ ص 327 .
( 60 ) - التفسير و المفسّرون : 1 / 339 - 340 و ن . ك : التفسير و مناهجه فى ضوء المذاهب الإسلامية : دكتر محمّد بسيونى فوده ؛ ص : 188 - 190 .